מאמר החמישי; זכיות וחובות 2

וכיון שהקדמתי אלה הדברים, אני רואה לספר מדרגות הברואים באפני זכיותם וחובותם כמה הם, ‏ממה שידענו מן הכתוב זמן המקובל, ואשים כל אחד מהם במקומו כאשר ידעתיו, לבעבור יתישרו ‏בו רבים מבני אדם. ואומר שמדרגות בני אדם בשער הזכיות והחובות עשרה מעלות; צדיק ורשע, ‏ועובר וממרה, ושלם ומקצר, וחוטא ומזיד, ושב וכופר. ויש הנה השוה מפורש לבד, כדי שאדבר על ‏ענינו. וראוי שאבאר כל שער מהם ומה שיש בו. ואומר נקרא צדיק מי שרוב מעשיו זכיות, ורשע מי ‏שרוב מעשיו חובות. והענין הזה דומה לדברים הטבעיים. והוא שהחכמים קורין לדבר חם, כאשר ‏יהיה החום בו יותר מן הקור, וקורין לדבר קר, כאשר יהיה הקור יותר מן החום. וקורין לגוף בריא ‏כשהבריאות בו יותר, וחולה, כשהחולי בו יותר. ועל הדרך הזה באו השמות הנבואיים, שקורין ‏האדם צדיק כשיהיו רוב מעשיו צדק. כאשר קראו יהושפט וחזקיהו צדיקים אע"פ שיה במקצת ‏מעשיהם חטא, כאשר נאמר ליהושפט (ד"ה ב' י"ט ל') הלרשע לעזור ולשונאי יי' תאהב ובזאת עליך ‏קצף. ונאמר לחזקיה ולא כגמול עליו השיב חזקיהו (שם ל"ב כ"ה) וכמו שקראו יהוא רשע, והוא בטל ‏את הבעל, וקראו צדקיהו רשע, וכבר הציל ירמיהו. וממה שזכר אותו החכם בשער הזה, לגמול ‏בעולם הזה עבדיו על המעט ממעשיהם, עד שישאר להם הרוב לעולם האחר, כי לא יתכן להעתיקם ‏בעולם ההוא ממדרגה אל מדרגה, כי כל אחד מהגמולים עומד תמיד במה שהוא בו, כאשר אמר ‏‏(דניאל י"ב ב') לחיי עולם ולדראון עולם. ושם הגמול על המעט בול' הזה, כאשר בכלל הזכיות שהם ‏לזמן הרחוק, והמעט מן הזכיות לעולם הזה, כאשר אמר (דברי' ז' ט') וידעת כי יי' אלהיך הוא ‏האלהים שומר הברית והחסד וגו' ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו. ומחלק הענין הזה, כי משה ‏ואהרן חטאו חטא אחד, וענש אותם עליו בעולם הזה, כמ"ש (במדבר כ' י"ב) יען לא האמנתם בי ‏להקדישני וכו' לכן לא תביאו וגו'. ושאביה בן ירבעם עשה טובה אחת, וגמל אותו עליה בעולם הזה ‏כמ"ש (מלכים א' י"ד ג') כי זה לבדו יבא לירבעם אל קבר יען נמצא בו דבר טוב. ועל השרש הזה ‏אפשר שיהיה לצדיק חטאים רבים, חוייב שיהיה בעבורם כל ימי חייו נגש ונענה, ואפשר שיהיה ‏לחוטא זכיות רבות, ראוי שיהיה בעבורם רוב ימיו בטוב. ובזה אמרו רבותי' ז"ל (קדושין ר"ע) כל ‏שזכיותיו מרובין לו מעונותיו מריעין לו, ודומה כמי ששרף את התורה כלה, וכל שעונותיו מרובין ‏מזכיותיו מטיבין לו, ודומה כמי שקיים את התורה כלה. וזה המאמר במי שעושה זכיות וחובו', ‏ובעת שעושה הזכות לא התחרט על החובה. ובעת שעושה החובה לא התחרט על הזכות. אבל מי ‏שעושה זכיות רבות והתחרט עליהם, כבר אבדם כלם בחרטתו, ובו נאמר (יחזקאל י"ח כ"ד) ובשוב ‏צדיק מצדקתו ועשה עול וגו'. ומי שעשה חובות רבות והתחרט עליהם וקיים חקי התשובה, כבר ‏הסירם מעל עצמו, ובו אומר (שם י"ח) ובשוב רשע מרשעתו וגומר. ואחר כן אמד (שם י"ח) כל ‏פשעיו אשר עשה לא יזכרו לו וארז"ל (יומא ס"ב) בביאור זה בתוהה על הראשונות. ועל השרש הזה ‏גם כן, אפשר שיהיה איש צדיק זכיותיו מוכנות לו לעולם הבא, ויתחרט עליהם, ויפלו מההכנה ‏לעולם הבא, ויגמלהו הבורא עליהם בעולם הזה על קצתם, ויראוהו בני אדם כאשר החל לכפור, ‏החלו טובותיו, וימלאם לבם לחטא, והטובה ההיא אינה בעבור מה שהחל בו מן הכפירה, אבל היא ‏חובת מה שהיה מוכן לו, והכו בו על פניו. ואפשר שיהיה אדם רשע מוכנות חובותיו לעולם הבא, ‏ויתחרט עליהם וישוב, ויפלו מענוש אותו עליהם לעולם הבא, ויפרעו ממנו בעולם הזה, במה שאי ‏אפשר, בלעדיו מעונש עולמי, כאשר אני עתיד לבאר. ויראו אותו בני אדם, כאשר החל לשוב ‏מחטאתיו, אז באו עליו הרעות, ויתמהו ולא ידעו כי זה שמצאו איננו בעבור מה שהחל בו, אך ‏משארית מה שסר ממנו, וכאשר יתבוננו בני אדם במינים האלה, יגלו מעליהם הספקות, ויחזקו ‏לבותם לעבודה, כמ"ש (איוב י"ז ט') ויאחז צדיק דרכו וטהר ידים יוסיף אמץ. ואם יאמר אומר, ‏שחובה אחת תפסיד זכיות רבות איננה עושה זה, אלא שיש עמה חרטה, בעבור עלת החרטה לא ‏בעבור עצמה. ושזכות אחת תתקן חובות רבות, ואיננה עושה זה כי אם עם התשובה, בעבור ‏התשובה לא בעבור עצמה. - והוצרכתי לביאור הזה מפני שראיתי אנשים מזייפים הדברים, ‏ואומרים אם יש בשיעור כפירה אחת, לאבד הרבה מן האמונה לא יתכן להיות בשיעור אמונה אחת, ‏מה שיאבד הרבה כפירות, ואם יש בכח אמונה אחת, מה שיסיר הרבה כפירות, לא יתכן להיות ‏כפירה אחת, מה שיסיר הרבה מן האמונה ויהיו המאמינים נבוכים בדברים האלה:‏

Bu şeyleri öne aldıktan sonra, hak edişleri ve borçları bakımından yaratılmışların derecelerinin kaç olduğunu, güvenilir gelenek zamanından Kutsal Yazı’dan bildiğimiz ölçüde anlatmayı uygun görüyorum. Her birini, bildiğim şekilde kendi yerine koyacağım ki insanların çoğu bununla doğru yola yönelsin. Derim ki hak edişler ve borçlar kapısında insanların dereceleri on basamaktır: doğru ve kötü; geçici olarak geçen ve sürekli başkaldıran; tam olan ve eksik bırakan; günah işleyen ve bilerek ağır günah işleyen; teşuva eden ve inkar eden. Burada ayrıca “orta durumda olan” kişi tek başına açıklanmıştır; onun durumundan da söz edeceğim. Bunların her bir kapısını ve içinde ne bulunduğunu açıklamak gerekir. Derim ki işlerinin çoğu hak ediş olan kişiye doğru denir; işlerinin çoğu borç olan kişiye kötü denir. Bu anlam doğal şeylere benzer. Bilgeler, sıcaklığı soğukluğundan fazla olan şeye “sıcak”, soğukluğu sıcaklığından fazla olan şeye “soğuk” derler. Sağlığı daha fazla olan bedene “sağlıklı”, hastalığı daha fazla olan bedene “hasta” derler. Peygamberlik adları da bu yolla gelmiştir: İşlerinin çoğu doğruluk olduğunda insana “doğru” denir. Nitekim bazı işlerinde günah bulunmasına rağmen Yehoşafat ve Hizkiyahu’ya doğru denmiştir. Yehoşafat’a, “Kötüye yardım etmek ve HaŞem’den nefret edenleri sevmek mi? Bu yüzden üzerine HaŞem’den öfke vardır” (Divre HaYamim II 19:2) denmiştir. Hizkiyahu hakkında da “Hizkiyahu kendisine yapılan iyiliğe karşılık vermedi” (Divre HaYamim II 32:25) denmiştir. Buna karşılık Yehu, Baal’ı ortadan kaldırmış olmasına rağmen kötü diye adlandırılmış; Tsidkiyahu da Yirmeyahu’yu kurtarmış olmasına rağmen kötü diye adlandırılmıştır. Bilgenin bu konuda andığı şeylerden biri de şudur: Tanrı kullarını bu dünyada işlerinin az bir kısmı için ödüllendirir veya cezalandırır; böylece onların çoğu öteki aleme kalır. Çünkü o alemde onları bir dereceden başka bir dereceye geçirmek mümkün değildir; orada her karşılık, içinde bulunduğu durumda sürekli durur. Nitekim “sonsuz yaşama ve sonsuz utanca” (Daniel 12:2) denmiştir. Bu dünyada az olan kısım için karşılık koymuştur; hak edişlerin bütünü uzak zamana kalır, hak edişlerin az bir kısmı ise bu dünyaya verilir. Nitekim şöyle denmiştir: “Bil ki HaŞem Tanrın Tanrı’dır; antlaşmayı ve iyiliği korur...” ve “Kendisinden nefret edenlere yüzlerine karşı öder, onları yok etmek için” (Devarim 7:9–10). Bu konunun parçalarından biri de şudur: Moşe ve Aharon tek bir günah işlediler; Tanrı onları bunun için bu dünyada cezalandırdı. Nitekim şöyle denmiştir: “Beni İsrael oğullarının gözünde kutsamak üzere Bana iman etmediğiniz için... bu topluluğu getirmeyeceksiniz...” (Bamidbar 20:12). Yerovam’ın oğlu Aviyah ise tek bir iyilik yaptı; Tanrı ona bunun karşılığını bu dünyada verdi. Nitekim şöyle denmiştir: “Yerovam’dan yalnız bu çocuk mezara gelecek; çünkü onda iyi bir şey bulundu” (Melahim I 14:13). Bu köke göre, bir doğru kişide çok sayıda günah bulunması mümkündür; bunlar sebebiyle bütün ömrü boyunca sıkıştırılması ve acı çekmesi gerekebilir. Bir günahkarda da çok sayıda hak ediş bulunması mümkündür; bunlar sebebiyle ömrünün çoğunu iyilik içinde geçirmesi uygun olabilir. Bu konuda rabbilerimiz z”l şöyle demiştir: Hak edişleri suçlarından fazla olan kimseye kötü davranılır; sanki bütün Tora’yı yakmış gibi görünür. Suçları hak edişlerinden fazla olan kimseye ise iyi davranılır; sanki bütün Tora’yı yerine getirmiş gibi görünür (Kiduşin 40b). Bu söz, hak edişler ve borçlar yapan, fakat hak ediş yaptığı sırada borcundan pişman olmayan ve borç yaptığı sırada hak edişinden pişman olmayan kişi hakkındadır. Fakat çok sayıda hak ediş yapıp sonra bunlardan pişman olan kişi, pişmanlığıyla onların hepsini kaybetmiştir. Onun hakkında şöyle denmiştir: “Doğru kişi doğruluğundan dönüp haksızlık yaptığında...” (Yehezkel 18:24). Çok sayıda borç işleyip sonra bunlardan pişman olan ve teşuva yasalarını yerine getiren kişi ise bunları kendi üzerinden kaldırmıştır. Onun hakkında şöyle denmiştir: “Kötü kişi kötülüğünden döndüğünde...” (Yehezkel 18:27). Sonra da “İşlediği bütün başkaldırılar ona hatırlanmayacak” (Yehezkel 18:22) denmiştir. Rabbilerimiz z”l bunu, “ilk yaptıklarından pişman olan kişi” şeklinde açıklamışlardır (Yoma 86b). Aynı köke göre şu da mümkündür: Doğru bir adamın hak edişleri Olam HaBa (Gelecek Dünya) için hazırlanmış olabilir; sonra bunlardan pişman olur, onlar Olam HaBa hazırlığından düşer ve Yaratıcı, bunların bir kısmı için ona bu dünyada karşılık verir. İnsanlar onu, inkar etmeye başladığında iyiliklerinin de başladığını görür; bunun üzerine yürekleri günaha cesaret eder. Oysa o iyilik, onun başladığı inkar sebebiyle değildir; daha önce onun için hazırlanmış olan şeyin borcudur ve onun yüzüne vurulmuştur. Yine kötü bir adamın borçları Olam HaBa için hazırlanmış olabilir; sonra bunlardan pişman olur ve teşuva eder. Böylece bunlar, Olam HaBa’da ona ceza verilmesi durumundan düşer; fakat bundan kaçınılması mümkün olmayan bir dünya cezası ölçüsünde, ileride açıklayacağım şekilde, bu dünyada ondan tahsil edilir. İnsanlar onu, günahlarından dönmeye başladığında kötülüklerin üzerine geldiğini görür; şaşırırlar ve bilmezler ki ona gelen şey, başladığı dönüş sebebiyle değil, ondan kaldırılmış olan şeyin geriye kalan kısmı sebebiyledir. İnsanlar bu türleri düşündüklerinde şüpheler üzerlerinden kalkar ve yürekleri hizmet için güçlenir. Nitekim şöyle denmiştir: “Doğru kişi yoluna tutunur; elleri temiz olan gücünü artırır” (İyov 17:9). Eğer biri, “Tek bir borç çok sayıda hak edişi bozar” derse, bu kendi başına böyle yapmaz; ancak onunla birlikte pişmanlık varsa, pişmanlık sebebiyle böyle olur, borcun kendisi sebebiyle değil. Yine “Tek bir hak ediş çok sayıda borcu düzeltir” denirse, bu da ancak teşuva ile birlikte böyle yapar; teşuva sebebiyle olur, kendi başına o hak ediş sebebiyle değil. Bu açıklamaya ihtiyaç duydum; çünkü bazı insanların sözleri çarpıttığını gördüm. Diyorlar ki: Eğer tek bir inkar ölçüsünde, imanın çoğunu yok edecek güç varsa, tek bir iman ölçüsünde çok sayıda inkarı yok edecek güç bulunması mümkün değildir; eğer tek bir imanda çok sayıda inkarı kaldıracak güç varsa, tek bir inkarın imanın çoğunu kaldıracak gücü bulunması mümkün değildir. Böylece iman edenler bu sözler karşısında şaşkınlığa düşmektedir.