HaEmunot veHaDeot · [Treatise IX] The World to Come, Chapter 3
1
וכיון שזכרתי אלה הששה ענינים, צריך שאסמוך להם השבעה האחרים אשר מן הכתוב. ואומר כי הם שבעה ענינים, לכל ענין רמז מן התורה וראיה, ובשאר ספרי הנביאים פירוש וביאור. השרש הראשון, קריאת מה שמקנה אותו החכמה והתורה חיים, כאמרו (יחזקאל כ' כ"א) אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, וקריאת מה שמגיעים אליו הכסילים, ממה שמקנה אותם סכלותם מות, כאמרו (שם י"ח כ') הנפש החוטאת היא תמות, ועוד (משלי ח' ל"ה ל"ו) כי מוצאי מצא חיים, וחוטאי חומס נפשו כל משנאי אהבו מות, ועוד (שם ט"ו כ"ד) ארח חיים למעלה למשכיל למען סור משאול מטה, ועוד (שם ז' ל"ז) דרכי שאול ביתה, ועוד (תהלים כ"ז י"ג) לולא האמנתי לראות בטוב יי' בארץ חיים, ועוד (שם ט"ז י' י"א) כי לא תעזוב נפשי לשאול, תודיעני אורח חיים; וכיון שלא היה אפשר לרמוז בחיים האלה אל חיי העולם הזה, מפני שהצדיק והרשע שוים בו, התחייב לרמוז בהם אל חיי העולם הבא. ותחת כל פסוק דברים ארוכים. והשרש השני ההודאה כי טובה צפונה קיימת לפני האלהים לצדיקים, ורעה צפונה לרשעים. אמר בזה (משלי י' ז') זכר צדיק לברכה ושם רשעים ירקב, ואמר נחמיה זכרה לי אלהי לטובה (נחמיה ה' י"ט). וברשעים אמר, (שם ו' י"ד) זכרה אלהי לטוביה ולסנבלט כמעשיהם אלה, וזה אחר מה שאמר בתורה, (דברים ו' כ"ה) וצדקה תהיה לנו, ולך תהיה צדקה לפני יי' אלהיך (שם כ"ד י"ג), ועוד (ישעיה נ"ח ח') והלך לפניך צדקך. ותחת כל פסוק פרושים רבים. והשרש השלישי הודעה שלאלהים ספרים שמורים יש בהם מעשה הצדיקים והרשעים, כמו שאמר משה (שמות ל"ב ל"ב) מחני נא מספרך אשר כתבת, ואמר (תהלים ס"ט כ"ט) ימחו מספר חיים, ועוד (מלאכי ג' ט"ז) ויכתב ספר זכרון לפניו ליראי יי' ולחושב שמו, ואמר (ישעיה ס"ה יו') הנה כתובה לפני. וכל מאמר כולל פרושים רבים. והשרש הרביעי ההתראה שיש לבורא מעמד, יגמול בו על כל מעשה אם טוב ואם רע, כאמרו (בראשית ד' ז') הלא אם תיטיב שאת ואם לא תיטיב לפתח חטאת רובץ, ועוד כי עת לכל חפץ ועל כל המעשה שם (קהלת ג' י"ז), ועוד שם פחדו פחד (תהלים י"ד ה'), ועוד שם נפלו פועלי און (שם ל"ו י"ג), ועוד שם יצעקו ולא יענה (איוב ל״ה:י״ב י"ב), וכולל כל מאמר מזה פרושים רבים. והשרש החמישי עוד הרחבת הספרים שהבורא שופט צדק ישלם לכל איש כמעשהו, והוא אמרו (דברים ל"ב, ד') הצור תמים פעלו כי כל דרכיו משפט אל אמונה ואין עול וגו', ועוד (תהלים קמ"ה י"ז) צדיק יי' בכל דרכיו, ועוד (שם ט', ח' ט') ויי' לעולם ישב כונן למשפט כסאו, והוא ישפוט תבל בצדק. למשפטיך עמדו היום (שם קי"ט צ"א), ועוד יתן לו לבטח וישען ועניהו על דרכיהם (איוב כ"ד כ"ג), כי עיניו על דרכי איש (שם ל"ד כ"א), כי נכח עיני יי' דרכי איש (משני ה' כ"א), כי את כל מעשה האלהים יביא במשפט (קהלת י"ב י"ד). וכל פסוק כולל פירוש גדול. והשרש הששי זכרון שיש לבורא יום מוכן לגמול, אמר בו (צפניה א' י"ד-ב' א') כי קרוב יום יי' הגדל קרוב ומהר מאד, יום עברה היום ההוא, והצרותי לאד והלכו כעזרי', גם כספם גם זהבם. התקוששו וקושו בטרם לדת חק ולכל פסוק מאלה פירושי' אינני זוכרם הנה שלא יארך הספור. והשרש השביעי קריאת הגמול טוב, ושמונעים אותו מן הרשעים, כאמרו (דברי ה' כ"ט) למען ייטב להם ולבניהם לעולם, ועוד (תהלים ל"א כ') מה רב טובך אשר צפנת ליריאיך, ועוד (קהלת ח' י"ב י"ג) כי גם יודע אני אשר יהיה טוב ליראי האלהים וטוב לא יהיה לרשע. ולכל פסוק מאלה פרושים. ואם יסבור סובר שאלה הפסוקים סובלים סברות אחרות מפסידים הטענה בהם לעולם הבא, נבאר שהדבר איננו כמו שסבר, כי השכל חייב הגמול בעולם אחר וכל פרוש מסכים למה שיש בשכל הוא האמת, וכל מה שמביא אל מה שהוא חולק בשכל, הוא הבטל. ואלה ראיות מן הכתוב בדרכים קצרים:
Bu altı meseleyi zikrettiğime göre, onlara Yazılı kaynaklardan gelen diğer yedi meseleyi eklemem gerekir. Derim ki bunlar yedi meseledir; her mesele için Tora’dan bir işaret ve bir delil, diğer peygamber kitaplarında ise açıklama ve açılım vardır. Birinci kök, bilgeliğin ve Tora’nın kazandırdığı şeyin “yaşam” diye adlandırılmasıdır. Nitekim “İnsan onları yapar ve onlarla yaşar” (Yehezkel 20:21) denmiştir. Ahmakların, kendi ahmaklıklarının onlara kazandırdığı şeyle ulaştıkları durumun “ölüm” diye adlandırılması da böyledir. Nitekim “Günah işleyen nefeş ölecektir” (Yehezkel 18:20) denmiştir. Yine “Çünkü beni bulan yaşam bulur... Bana karşı günah işleyen kendi nefeşine zulmeder; benden nefret edenlerin hepsi ölümü sever” (Mişle 8:35–36) denmiştir. Yine “Aşağıdaki Şeol’den uzaklaşmak için akıllıya yaşam yolu yukarıdadır” (Mişle 15:24) denmiştir. Yine “Evinin yolları Şeol’e iner” (Mişle 7:27) denmiştir. Yine “HaŞem’in iyiliğini yaşam ülkesinde göreceğime inanmasaydım...” (Tehilim 27:13) denmiştir. Yine “Çünkü nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın... Bana yaşam yolunu bildireceksin” (Tehilim 16:10–11) denmiştir. Bu “yaşam” sözleriyle bu dünya yaşamına işaret edilmesi mümkün olmadığından —çünkü doğru ile kötü onda eşittir— bunların Olam HaBa yaşamına işaret etmesi zorunlu olur. Her ayetin altında uzun açıklamalar vardır. İkinci kök, doğrular için Tanrı’nın önünde saklı kalıcı bir iyilik, kötüler için de saklı bir kötülük bulunduğunu kabul etmektir. Bu konuda “Doğrunun anısı bereket içindir; kötülerin adı çürür” (Mişle 10:7) denmiştir. Nehemya da “Tanrım, beni iyilik için hatırla” (Nehemya 5:19) demiştir. Kötüler hakkında ise “Tanrım, Toviya’yı ve Sanballat’ı bu yaptıklarına göre hatırla” (Nehemya 6:14) demiştir. Bu, Tora’da “Ve bu bizim için doğruluk olacaktır” (Devarim 6:25) ve “Tanrın HaŞem’in önünde bu senin için doğruluk olacaktır” (Devarim 24:13) denmesinden sonradır. Yine “Doğruluğun önünden gidecek” (Yeşayahu 58:8) denmiştir. Her ayetin altında birçok açıklama vardır. Üçüncü kök, Tanrı’nın yanında korunmuş kitaplar bulunduğunu, doğruların ve kötülerin fiillerinin bu kitaplarda yer aldığını bildirmektir. Moşe’nin “Yazdığın kitabından lütfen beni sil” (Şemot 32:32) demesi, “Yaşam kitabından silinsinler” (Tehilim 69:29), “HaŞem’den korkanlar ve adını düşünenler için O’nun önünde bir anı kitabı yazıldı” (Malakhi 3:16), “İşte, önümde yazılıdır” (Yeşayahu 65:6) sözleri böyledir. Her ifade birçok açıklama içerir. Dördüncü kök, Yaratıcı’nın her fiilin, iyi olsun kötü olsun, karşılığını vereceği bir hesap günü bulunduğu uyarısıdır. Nitekim “İyi yaparsan yükselme yok mu? İyi yapmazsan günah kapıda pusuya yatmıştır” (Bereşit 4:7) denmiştir. Yine “Çünkü her isteğin ve her fiilin orada bir vakti vardır” (Kohelet 3:17) denmiştir. Yine “Orada büyük korkuya kapıldılar” (Tehilim 14:5), “Orada kötülük yapanlar düştü” (Tehilim 36:13), “Orada haykırırlar ama cevap vermez” (İyov 35:12) denmiştir. Bu ifadelerin her biri birçok açıklama içerir. Beşinci kök, kitapların Yaratıcı’nın adil hakim olduğunu ve herkese yaptığına göre karşılık vereceğini geniş biçimde açıklamasıdır. Nitekim “Kaya’dır; işi tamdır, çünkü bütün yolları hükümdür; güvenilir Tanrı’dır, haksızlık yoktur...” (Devarim 32:4) denmiştir. Yine “HaŞem bütün yollarında doğrudur” (Tehilim 145:17), “HaŞem ebediyen oturur; tahtını hüküm için kurmuştur; dünyaya doğrulukla hükmedecektir” (Tehilim 9:8–9), “Hükümlerin bugün ayakta durur” (Tehilim 119:91), “Ona güvenlik verir ve dayanır; gözleri onların yolları üzerindedir” (İyov 24:23), “Çünkü gözleri insanın yolları üzerindedir” (İyov 34:21), “Çünkü insanın yolları HaŞem’in gözleri önündedir” (Mişle 5:21), “Çünkü Tanrı her işi hükme getirecektir” (Kohelet 12:14) denmiştir. Her ayet büyük bir açıklama içerir. Altıncı kök, Yaratıcı’nın ödül için hazırlanmış bir günü bulunduğunun zikredilmesidir. Bu konuda “HaŞem’in büyük günü yakındır; yakındır ve çok çabuk gelir... O gün gazap günüdür... İnsana sıkıntı vereceğim ve körler gibi yürüyecekler... ne gümüşleri ne altınları...” (Tsefanya 1:14–18) denmiştir. Ardından “Toplanın ve kendinizi toplayın... hüküm doğmadan önce...” (Tsefanya 2:1–2) denmiştir. Bu ayetlerin her biri için açıklamalar vardır; anlatı uzamasın diye onları burada zikretmiyorum. Yedinci kök, ödülün “iyilik” diye adlandırılması ve bunun kötülerden esirgenmesidir. Nitekim “Onlara ve çocuklarına sonsuza dek iyi olsun diye” (Devarim 5:29), “Senden korkanlar için sakladığın iyiliğin ne büyüktür” (Tehilim 31:20), “Çünkü Tanrı’dan korkanlara iyi olacağını da biliyorum... fakat kötüye iyi olmayacaktır” (Kohelet 8:12–13) denmiştir. Bu ayetlerin her biri için açıklamalar vardır. Eğer biri bu ayetlerin başka yorumlara elverişli olduğunu, bu yüzden Olam HaBa hakkındaki kanıtı bozduğunu sanırsa, durumun onun sandığı gibi olmadığını açıklarız. Çünkü akıl, ödülün başka bir alemde olmasını zorunlu kılar; akılda bulunan şeyle uyumlu her açıklama doğrudur. Akla aykırı bir sonuca götüren her şey ise geçersizdir. Bunlar, Yazılı kaynaktan kısa yollarla getirilmiş delillerdir.
וכיון שזכרתי אלה הששה ענינים, צריך שאסמוך להם השבעה האחרים אשר מן הכתוב. ואומר כי הם שבעה ענינים, לכל ענין רמז מן התורה וראיה, ובשאר ספרי הנביאים פירוש וביאור. השרש הראשון, קריאת מה שמקנה אותו החכמה והתורה חיים, כאמרו (יחזקאל כ' כ"א) אשר יעשה אותם האדם וחי בהם, וקריאת מה שמגיעים אליו הכסילים, ממה שמקנה אותם סכלותם מות, כאמרו (שם י"ח כ') הנפש החוטאת היא תמות, ועוד (משלי ח' ל"ה ל"ו) כי מוצאי מצא חיים, וחוטאי חומס נפשו כל משנאי אהבו מות, ועוד (שם ט"ו כ"ד) ארח חיים למעלה למשכיל למען סור משאול מטה, ועוד (שם ז' ל"ז) דרכי שאול ביתה, ועוד (תהלים כ"ז י"ג) לולא האמנתי לראות בטוב יי' בארץ חיים, ועוד (שם ט"ז י' י"א) כי לא תעזוב נפשי לשאול, תודיעני אורח חיים; וכיון שלא היה אפשר לרמוז בחיים האלה אל חיי העולם הזה, מפני שהצדיק והרשע שוים בו, התחייב לרמוז בהם אל חיי העולם הבא. ותחת כל פסוק דברים ארוכים. והשרש השני ההודאה כי טובה צפונה קיימת לפני האלהים לצדיקים, ורעה צפונה לרשעים. אמר בזה (משלי י' ז') זכר צדיק לברכה ושם רשעים ירקב, ואמר נחמיה זכרה לי אלהי לטובה (נחמיה ה' י"ט). וברשעים אמר, (שם ו' י"ד) זכרה אלהי לטוביה ולסנבלט כמעשיהם אלה, וזה אחר מה שאמר בתורה, (דברים ו' כ"ה) וצדקה תהיה לנו, ולך תהיה צדקה לפני יי' אלהיך (שם כ"ד י"ג), ועוד (ישעיה נ"ח ח') והלך לפניך צדקך. ותחת כל פסוק פרושים רבים. והשרש השלישי הודעה שלאלהים ספרים שמורים יש בהם מעשה הצדיקים והרשעים, כמו שאמר משה (שמות ל"ב ל"ב) מחני נא מספרך אשר כתבת, ואמר (תהלים ס"ט כ"ט) ימחו מספר חיים, ועוד (מלאכי ג' ט"ז) ויכתב ספר זכרון לפניו ליראי יי' ולחושב שמו, ואמר (ישעיה ס"ה יו') הנה כתובה לפני. וכל מאמר כולל פרושים רבים. והשרש הרביעי ההתראה שיש לבורא מעמד, יגמול בו על כל מעשה אם טוב ואם רע, כאמרו (בראשית ד' ז') הלא אם תיטיב שאת ואם לא תיטיב לפתח חטאת רובץ, ועוד כי עת לכל חפץ ועל כל המעשה שם (קהלת ג' י"ז), ועוד שם פחדו פחד (תהלים י"ד ה'), ועוד שם נפלו פועלי און (שם ל"ו י"ג), ועוד שם יצעקו ולא יענה (איוב ל״ה:י״ב י"ב), וכולל כל מאמר מזה פרושים רבים. והשרש החמישי עוד הרחבת הספרים שהבורא שופט צדק ישלם לכל איש כמעשהו, והוא אמרו (דברים ל"ב, ד') הצור תמים פעלו כי כל דרכיו משפט אל אמונה ואין עול וגו', ועוד (תהלים קמ"ה י"ז) צדיק יי' בכל דרכיו, ועוד (שם ט', ח' ט') ויי' לעולם ישב כונן למשפט כסאו, והוא ישפוט תבל בצדק. למשפטיך עמדו היום (שם קי"ט צ"א), ועוד יתן לו לבטח וישען ועניהו על דרכיהם (איוב כ"ד כ"ג), כי עיניו על דרכי איש (שם ל"ד כ"א), כי נכח עיני יי' דרכי איש (משני ה' כ"א), כי את כל מעשה האלהים יביא במשפט (קהלת י"ב י"ד). וכל פסוק כולל פירוש גדול. והשרש הששי זכרון שיש לבורא יום מוכן לגמול, אמר בו (צפניה א' י"ד-ב' א') כי קרוב יום יי' הגדל קרוב ומהר מאד, יום עברה היום ההוא, והצרותי לאד והלכו כעזרי', גם כספם גם זהבם. התקוששו וקושו בטרם לדת חק ולכל פסוק מאלה פירושי' אינני זוכרם הנה שלא יארך הספור. והשרש השביעי קריאת הגמול טוב, ושמונעים אותו מן הרשעים, כאמרו (דברי ה' כ"ט) למען ייטב להם ולבניהם לעולם, ועוד (תהלים ל"א כ') מה רב טובך אשר צפנת ליריאיך, ועוד (קהלת ח' י"ב י"ג) כי גם יודע אני אשר יהיה טוב ליראי האלהים וטוב לא יהיה לרשע. ולכל פסוק מאלה פרושים. ואם יסבור סובר שאלה הפסוקים סובלים סברות אחרות מפסידים הטענה בהם לעולם הבא, נבאר שהדבר איננו כמו שסבר, כי השכל חייב הגמול בעולם אחר וכל פרוש מסכים למה שיש בשכל הוא האמת, וכל מה שמביא אל מה שהוא חולק בשכל, הוא הבטל. ואלה ראיות מן הכתוב בדרכים קצרים:
Bu altı meseleyi zikrettiğime göre, onlara Yazılı kaynaklardan gelen diğer yedi meseleyi eklemem gerekir. Derim ki bunlar yedi meseledir; her mesele için Tora’dan bir işaret ve bir delil, diğer peygamber kitaplarında ise açıklama ve açılım vardır. Birinci kök, bilgeliğin ve Tora’nın kazandırdığı şeyin “yaşam” diye adlandırılmasıdır. Nitekim “İnsan onları yapar ve onlarla yaşar” (Yehezkel 20:21) denmiştir. Ahmakların, kendi ahmaklıklarının onlara kazandırdığı şeyle ulaştıkları durumun “ölüm” diye adlandırılması da böyledir. Nitekim “Günah işleyen nefeş ölecektir” (Yehezkel 18:20) denmiştir. Yine “Çünkü beni bulan yaşam bulur... Bana karşı günah işleyen kendi nefeşine zulmeder; benden nefret edenlerin hepsi ölümü sever” (Mişle 8:35–36) denmiştir. Yine “Aşağıdaki Şeol’den uzaklaşmak için akıllıya yaşam yolu yukarıdadır” (Mişle 15:24) denmiştir. Yine “Evinin yolları Şeol’e iner” (Mişle 7:27) denmiştir. Yine “HaŞem’in iyiliğini yaşam ülkesinde göreceğime inanmasaydım...” (Tehilim 27:13) denmiştir. Yine “Çünkü nefeşimi Şeol’e bırakmayacaksın... Bana yaşam yolunu bildireceksin” (Tehilim 16:10–11) denmiştir. Bu “yaşam” sözleriyle bu dünya yaşamına işaret edilmesi mümkün olmadığından —çünkü doğru ile kötü onda eşittir— bunların Olam HaBa yaşamına işaret etmesi zorunlu olur. Her ayetin altında uzun açıklamalar vardır. İkinci kök, doğrular için Tanrı’nın önünde saklı kalıcı bir iyilik, kötüler için de saklı bir kötülük bulunduğunu kabul etmektir. Bu konuda “Doğrunun anısı bereket içindir; kötülerin adı çürür” (Mişle 10:7) denmiştir. Nehemya da “Tanrım, beni iyilik için hatırla” (Nehemya 5:19) demiştir. Kötüler hakkında ise “Tanrım, Toviya’yı ve Sanballat’ı bu yaptıklarına göre hatırla” (Nehemya 6:14) demiştir. Bu, Tora’da “Ve bu bizim için doğruluk olacaktır” (Devarim 6:25) ve “Tanrın HaŞem’in önünde bu senin için doğruluk olacaktır” (Devarim 24:13) denmesinden sonradır. Yine “Doğruluğun önünden gidecek” (Yeşayahu 58:8) denmiştir. Her ayetin altında birçok açıklama vardır. Üçüncü kök, Tanrı’nın yanında korunmuş kitaplar bulunduğunu, doğruların ve kötülerin fiillerinin bu kitaplarda yer aldığını bildirmektir. Moşe’nin “Yazdığın kitabından lütfen beni sil” (Şemot 32:32) demesi, “Yaşam kitabından silinsinler” (Tehilim 69:29), “HaŞem’den korkanlar ve adını düşünenler için O’nun önünde bir anı kitabı yazıldı” (Malakhi 3:16), “İşte, önümde yazılıdır” (Yeşayahu 65:6) sözleri böyledir. Her ifade birçok açıklama içerir. Dördüncü kök, Yaratıcı’nın her fiilin, iyi olsun kötü olsun, karşılığını vereceği bir hesap günü bulunduğu uyarısıdır. Nitekim “İyi yaparsan yükselme yok mu? İyi yapmazsan günah kapıda pusuya yatmıştır” (Bereşit 4:7) denmiştir. Yine “Çünkü her isteğin ve her fiilin orada bir vakti vardır” (Kohelet 3:17) denmiştir. Yine “Orada büyük korkuya kapıldılar” (Tehilim 14:5), “Orada kötülük yapanlar düştü” (Tehilim 36:13), “Orada haykırırlar ama cevap vermez” (İyov 35:12) denmiştir. Bu ifadelerin her biri birçok açıklama içerir. Beşinci kök, kitapların Yaratıcı’nın adil hakim olduğunu ve herkese yaptığına göre karşılık vereceğini geniş biçimde açıklamasıdır. Nitekim “Kaya’dır; işi tamdır, çünkü bütün yolları hükümdür; güvenilir Tanrı’dır, haksızlık yoktur...” (Devarim 32:4) denmiştir. Yine “HaŞem bütün yollarında doğrudur” (Tehilim 145:17), “HaŞem ebediyen oturur; tahtını hüküm için kurmuştur; dünyaya doğrulukla hükmedecektir” (Tehilim 9:8–9), “Hükümlerin bugün ayakta durur” (Tehilim 119:91), “Ona güvenlik verir ve dayanır; gözleri onların yolları üzerindedir” (İyov 24:23), “Çünkü gözleri insanın yolları üzerindedir” (İyov 34:21), “Çünkü insanın yolları HaŞem’in gözleri önündedir” (Mişle 5:21), “Çünkü Tanrı her işi hükme getirecektir” (Kohelet 12:14) denmiştir. Her ayet büyük bir açıklama içerir. Altıncı kök, Yaratıcı’nın ödül için hazırlanmış bir günü bulunduğunun zikredilmesidir. Bu konuda “HaŞem’in büyük günü yakındır; yakındır ve çok çabuk gelir... O gün gazap günüdür... İnsana sıkıntı vereceğim ve körler gibi yürüyecekler... ne gümüşleri ne altınları...” (Tsefanya 1:14–18) denmiştir. Ardından “Toplanın ve kendinizi toplayın... hüküm doğmadan önce...” (Tsefanya 2:1–2) denmiştir. Bu ayetlerin her biri için açıklamalar vardır; anlatı uzamasın diye onları burada zikretmiyorum. Yedinci kök, ödülün “iyilik” diye adlandırılması ve bunun kötülerden esirgenmesidir. Nitekim “Onlara ve çocuklarına sonsuza dek iyi olsun diye” (Devarim 5:29), “Senden korkanlar için sakladığın iyiliğin ne büyüktür” (Tehilim 31:20), “Çünkü Tanrı’dan korkanlara iyi olacağını da biliyorum... fakat kötüye iyi olmayacaktır” (Kohelet 8:12–13) denmiştir. Bu ayetlerin her biri için açıklamalar vardır. Eğer biri bu ayetlerin başka yorumlara elverişli olduğunu, bu yüzden Olam HaBa hakkındaki kanıtı bozduğunu sanırsa, durumun onun sandığı gibi olmadığını açıklarız. Çünkü akıl, ödülün başka bir alemde olmasını zorunlu kılar; akılda bulunan şeyle uyumlu her açıklama doğrudur. Akla aykırı bir sonuca götüren her şey ise geçersizdir. Bunlar, Yazılı kaynaktan kısa yollarla getirilmiş delillerdir.