מאמר התשיעי; גמול ועונש 7

אבל השתי שאלות החמישית והששית, אשר המה הרבות זכר גמול הצדיקים וענש הרשעים, אדבר ‏בזה מדרך המושכל. ואומר כי כאשר חייב הבורא את האדם בעבודתו, היה ראוי לעורר חפצו עליה ‏בגדול שבדברים המעוררים את החפץ, כי אם היה מושך חפצו בדברים מעטים, ולא היה עובד ‏אותי, היה יכול האומר לומר, אולי אם היה מיחלו ביותר שיחל היה עובדו; וכאשר יחל אותו בכל, לא ‏תשאר לו טענה. ובאור זה, אם הושם זמן גמול הצדיקים אלף שנה, היה אפשר לומר, כי לא חפצו ‏בה קצת בני אדם, בעבור מעוט השנים, וכן שני אלפים ושלשת אלפים, וכל מה שהוא קצוב, ימצא ‏בשכל שיעור אחר למעלה ממנו; וכאשר ישים גמולם בלי תכלית ובלי הפסק, וטובותם לא תמוטנה, ‏לא נשאר מקום לטוען לטעון. ואלי יאמר אומר כי הענין הזה בגמול יותר נכון, כי היא טובה והצלחה ‏וחסד, אבל ביסורים וההתמדה באש, רואה אני שזה עזיבת הרחמים ואכזריות, ומה שאיננו דומה ‏למדותיו יתברך; ואומר בזה עוד דבר מגיע, כי כאשר התחייב ליחל אותם יחול שאין גדול ממנו, כן ‏התחייב להפחידם הפחד שאין גדול ממנו; כי אם היה מפחידם ביסורי אלף שנה, היה יכול האומר ‏לומר, אלו היה משים אותם אלפים היו מפחדים יותר, ואם היה משים אותם אלפים היה יכול לומר, ‏אלו היה משים אותם רבבה היו מפחדים יותר, על כן שם היסורין באין תכלית, שיהיה מפחיד ‏בגדול שבהפחד, שלא תשאר עמו תואנה לשום אדם. וכאשר ייראם ביראה הגמורה ולא ישמעו, לא ‏היה נכון להמיר מה שהפחדים ויכזיב מאמרו, אך בעבור הצדיק מאמרו ודברו, ראוי שיתמיד עליהם ‏היסורין, וחמסם על נפשם, כי מרו וכחשו, ולו החסד בשהגדיל עליהם בפחד היסורין לתקנם ‏לעבודה. וזה הענין דומה לשאר הדברים אשר בראם הוא בחכמה, והם שבים לשער בחטא האדם, ‏כמי שיצא בלילה וירד לבור, ויאכל המאכל בלא עתו, ושיתרפא במה שמזיק והדומה לזה. ואח"כ ‏אומר בשער מן הכתוב שהוא מתמיד לעד. תחלה אלה לחיי עולם ואלה לחרפות לדראון עולם ‏‏(דניאל י"ב ב'), ואומר עוד (תהלים ט"ז י"א) נעימות בימינך נצח, ואמר עוד (שם מ"ט כ') עד נצח לא ‏יראו אור. וכאשר אמר (שם ק"ב כ"ח) ואתה הוא ושנותיך לא יתמו, אמר אחריו (שם כ"ט בני עבדיך ‏ישכונו וזרעם לפניך יכון. וחייב במאמר הזה, שכמו שהוא ית' קיים לעד לבלי הפסק, כן עמידת ‏הצדיקים מתמדת בלי הפסק. ואם יטעון טוען ויאמר, כאשר הכשרת עמידת הברואים עמו באחרית ‏הזמן באין תכלית, יכשר גם כן שיהיו הברואים עמו בתחלת הזמן באין תכלית? אני מבאר ההפרש ‏אשר יש בין שני הדברים. ואומר, כי היא מן השוא שיהיה הנברא לא סר עם בוראו בלא תכלית, כי ‏כל עושה בהכרח הדברים קודם למעשהו; אבל כשהוא מקדים ועושה אותו, בכל יום שאנחנו רואים ‏אותו בשכלנו יכול לקיימו בו, נראה אותו גם כן יכול לקימו יום אחר; וכאשר יבטיחהו שיעשה לו, כן ‏הוא מגיע לו כל יום ביום וכל עת בעת, לא ירחיק השכל מזה מאומה אבל מכשיר אותו. ואם יאמר ‏מה יתרון בעת ההיא לבורא על הנברא? נאמר, זה המאמר אין צריך תשובה. ואיך ידמה הגוף ‏והרוח הצריך אל זמן ואל מקום, הנהנה, המצווה, והמוזהר, הצריך אל עמידה שיעמידהו, למי ‏שהתעלה מכל הענינים האלה והדומה להם. אבל הוא לפניו כמי שעיניו ונפשו תלויות למה ‏שיחדשהו לו, כמו שנאמר (שם) וזרעם לפניך יכון:‏

Beşinci ve altıncı sorulara, yani doğruların ödülünün ve kötülerin cezasının çokça zikredilmesine gelince, bu konuda akli yoldan konuşacağım. Derim ki Yaratıcı insanı Kendisine kullukla yükümlü kıldığında, onun bu kulluğa arzusunu, arzuyu uyandıran şeylerin en büyüğüyle uyandırması uygundu. Çünkü insanın arzusunu küçük şeylerle çekseydi ve insan O’na kulluk etmeseydi, biri şöyle diyebilirdi: Belki de onu daha büyük bir umutla umutlandırmış olsaydı kulluk ederdi. Onu her şeyle umutlandırdığında ise ona hiçbir mazeret kalmaz. Bunun açıklaması şudur: Eğer doğruların ödül zamanı bin yıl olarak konulsaydı, bazı insanların yılların azlığı sebebiyle bunu arzulamadıkları söylenebilirdi. İki bin, üç bin yıl için de böyle olurdu; sınırlandırılmış olan her şey için akılda onun üstünde başka bir ölçü bulunabilir. Fakat ödüllerini sınırsız ve kesintisiz kılınca, iyilikleri sarsılmayınca, iddia sahibine iddia edecek yer kalmaz. Belki biri şöyle der: “Bu anlam ödül konusunda daha uygundur; çünkü ödül iyilik, başarı ve lütuftur. Fakat acılar ve ateşte sürekli kalma konusunda bunun merhameti terk etmek ve zalimlik olduğunu, kutsanmış O’nun niteliklerine benzemediğini görüyorum.” Bu konuda da yeterli bir söz söylerim: Onları en büyüğünden daha büyüğü olmayan bir umutla umutlandırmak nasıl gerekli olduysa, onları en büyüğünden daha büyüğü olmayan bir korkuyla korkutmak da gerekli olmuştur. Eğer onları bin yıllık acılarla korkutsaydı, biri “Bunları iki bin yıl kılsaydı daha çok korkarlardı” diyebilirdi. Eğer iki bin yıl kılsaydı, biri “Onları on bin yıl kılsaydı daha çok korkarlardı” diyebilirdi. Bu yüzden acıları sınırsız kıldı; korkuların en büyüğüyle korkutsun ve hiçbir insana mazeret kalmasın diye. Onları tam korkuyla korkuttuğu halde dinlemediklerinde, onları korkuttuğu şeyi değiştirmesi ve sözünü yalanlaması doğru olmazdı. Tersine sözünü ve vaadini doğru kılmak için, acıları onların üzerinde sürekli kılması uygundur. Onların zulmü kendi nefeşlerine döner; çünkü başkaldırmış ve yalanlamışlardır. Buna karşılık O’nun lütfu, onları kulluğa düzeltmek için acıların korkusunu onlar üzerinde büyütmesindedir. Bu anlam, O’nun bilgelikle yarattığı diğer şeylere benzer; insanın günahı sebebiyle zarara dönüşürler: gece dışarı çıkıp kuyuya düşen kimse, vaktinde olmayan yiyeceği yiyen kimse, kendisine zarar veren şeyle tedavi olmaya çalışan kimse ve buna benzerleri gibi. Sonra Yazılı kaynak kapısında bunun ebediyen sürdüğünü söylerim. Önce “Bunlar ebedi yaşama, bunlar utanca ve ebedi tiksintiye” (Daniel 12:2) denmiştir. Yine “Sağında sonsuz hoşluklar vardır” (Tehilim 16:11) denmiştir. Yine “Ebediyen ışık görmeyecekler” (Tehilim 49:20) denmiştir. “Sen aynısın, yılların tükenmez” (Tehilim 102:28) dedikten sonra “Kullarının oğulları yerleşecek; soyları Senin önünde sağlam duracak” (Tehilim 102:29) demiştir. Bu söz, kutsanmış O’nun kesintisiz olarak sonsuza dek var olması gibi, doğruların duruşunun da kesintisiz ve sürekli olduğunu zorunlu kılar. Eğer biri itiraz edip, “Zamanın sonunda yaratılmışların O’nunla birlikte sınırsız biçimde durmasını mümkün gördüğüne göre, yaratılmışların zamanın başlangıcında da O’nunla birlikte sınırsız biçimde bulunması mümkün olmaz mı?” derse, iki şey arasındaki farkı açıklarım. Derim ki yaratılmış olanın, Yaratıcısıyla birlikte başlangıçsız biçimde hiç ayrılmadan var olması boş bir şeydir; çünkü her yapan zorunlu olarak yaptığı şeyden önce gelir. Fakat O önce gelip onu yaptıktan sonra, aklımızla gördüğümüz her günde onu o günde devam ettirebildiğini görürüz; aynı şekilde onu başka bir gün daha devam ettirebildiğini de görürüz. Ona bunu yapacağını vaat ettiğinde, bu ona her gün ve her vakitte ulaşır. Akıl bundan hiçbir şeyi uzak görmez; aksine bunu mümkün görür. Eğer biri, “O vakitte Yaratıcı’nın yaratılmışa üstünlüğü nedir?” derse, bu söz cevaba ihtiyaç duymaz. Çünkü zamana ve yere muhtaç olan, haz alan, emredilen, uyarılan, kendisini ayakta tutacak bir sürekliliğe muhtaç olan beden ve ruh nasıl olur da bütün bu anlamlardan ve benzerlerinden yüce olanla benzetilebilir? Tersine ruh, O’nun önünde, gözleri ve nefeşi O’nun kendisi için yenileyeceği şeye bağlı olan kimse gibidir. Nitekim “Soyları Senin önünde sağlam duracak” denmiştir.