Ohr Hashem · First Treatise, First Principle, Chapter 11
1
בבאור ההקדמה הי״א האמרת בקצת הדברים שעמידתם בגשם יחלקו בהחלק הגשם ויהיו נחלקים במקרה כמראים ושאר הכחות המתפשטות בכל הגשם וכן קצת המעמידות לגשם לא יחלקו בשום פנים כנפש וכשכל. הנה חלוקת הדברים אשר עמידתם בגשם והמעמידות לגשם מבוארת בעצמה למה שהמקרים אשר עמידתם בגשם מהם יחלקו במקרה בחלוקת הגשם במראה ובשיעור. ומהם שלא יחלקו בנקודה והקו והקו מצד הרחבי. והשטח מצד העמק. וכן המעמידות לגשם מהם שיחלקו בחלוקת הגשמים כהיולי אשר הוא דבר המקבל החלוקה למה שצורת הגשמיות שהיא דבקות הרחקים לא יקבל החלוקה שאין מדרך ההפך שיקבל ההפך. ומה שצריך לבאר אמרו כנפש ושכל כי הוא יראה שהם כח בגוף. ולמה שאין מתפשטות בכל הגוף לא יחלקו בחלוקת הגשם. ועוד יתבאר זה לענינו בג״ה כי ארסטו יראה בחלוף זה שהשכל הנקנה נקשר בגוף הקשר מציאות לא הקשר עירוב ולזה לא יתנועע במקרה כשיתנועע הגוף. ולזה יראה שהשכל הנבדל הוא מגיע לגלגל ולא יתנועע מקרה. ולהיותו מניע הוא ונפשו ולזה יקרא הגלגל מתנועע מפאת נפשו. והרב יראה ששכל הגלגל הוא כח בגוף ויתנועע במקרה בתנועת הגלגל. ולזה יחד מופת על שאין השכל ההוא מניעו. כי למה שיתנועע במקרה יצטרך (לזה) [לנוח] בהכרח כמו שביאר בהקדמה (הא׳) [השמינית] ויהיה פעולו בלתי תכלית אחר שיתחלק בהחלקו ולזה אמר כי מניעו הוא השכל הנבדל כמו שיראה במה שכתב בפרק האחד [הראשון] מהחלק הב' בספרו המורה:
On birinci öncülün açıklaması: Bu öncül, cisimde duruşu bulunan bazı şeylerin, cisim bölündüğünde bölüneceğini ve dolaylı olarak bölünebilir olacağını söyler; renkler ve bütün cisme yayılan diğer güçler gibi. Cismi ayakta tutan bazı şeyler ise hiçbir şekilde bölünmez; ruh ve akıl gibi.
Cisimde duruşu bulunan şeylerin ve cismi ayakta tutan şeylerin bu ayrımı kendiliğinden açıktır. Çünkü cisimde duruşu bulunan özsel olmayan niteliklerin bir kısmı, cismin bölünmesiyle dolaylı olarak bölünür; renk ve ölçü gibi. Bir kısmı ise bölünmez; nokta, çizgi —genişlik bakımından— ve yüzey —derinlik bakımından— böyledir.
Aynı şekilde cismi ayakta tutan şeylerin bir kısmı da cisimlerin bölünmesiyle bölünür. İlk madde böyledir; çünkü bölünmeyi kabul eden bir şeydir. Fakat cisimlik biçimi, yani uzaklıkların sürekliliği bölünmeyi kabul etmez. Çünkü bir karşıtın, kendi karşıtını kabul etmesi onun yolu değildir.
Açıklanması gereken nokta, Rambam’ın “ruh ve akıl gibi” sözüdür. Çünkü bunların bedende bulunan güçler olduğu görünür. Bütün bedene yayılmadıkları için, cismin bölünmesiyle bölünmezler.
Bu mesele, HaŞem’in yardımıyla kendi yerinde ayrıca açıklanacaktır. Çünkü Aristoteles bunun tersini düşünür görünmektedir: Ona göre kazanılmış akıl bedene varlık bağıyla bağlıdır, karışım bağıyla değil. Bu yüzden beden hareket ettiğinde akıl dolaylı olarak hareket etmez. Bu nedenle ayrık aklın gök küresine ulaştığı, fakat dolaylı olarak hareket etmediği anlaşılır. Hareket ettirici olan o ve onun ruhtur. Bu yüzden gök küresine “ruhu yönünden hareket eden” denir.
Rambam ise gök küresinin aklının bedende bulunan bir güç olduğunu ve gök küresinin hareketiyle dolaylı olarak hareket ettiğini düşünür. Bu yüzden o aklın gök küresini hareket ettirmediğine dair özel bir kanıt kurmuştur. Çünkü dolaylı olarak hareket ettiğine göre, sekizinci öncülde açıkladığı gibi, zorunlu olarak durmaya ihtiyaç duyar. Ayrıca bölünmesiyle bölüneceği için eylemi sonsuz olurdu. Bu nedenle Rambam, gök küresinin hareket ettiricisinin ayrık akıl olduğunu söylemiştir; gerçekten de More adlı eserinin ikinci kısmının birinci bölümünde yazdıklarından bu anlaşılır.
בבאור ההקדמה הי״א האמרת בקצת הדברים שעמידתם בגשם יחלקו בהחלק הגשם ויהיו נחלקים במקרה כמראים ושאר הכחות המתפשטות בכל הגשם וכן קצת המעמידות לגשם לא יחלקו בשום פנים כנפש וכשכל. הנה חלוקת הדברים אשר עמידתם בגשם והמעמידות לגשם מבוארת בעצמה למה שהמקרים אשר עמידתם בגשם מהם יחלקו במקרה בחלוקת הגשם במראה ובשיעור. ומהם שלא יחלקו בנקודה והקו והקו מצד הרחבי. והשטח מצד העמק. וכן המעמידות לגשם מהם שיחלקו בחלוקת הגשמים כהיולי אשר הוא דבר המקבל החלוקה למה שצורת הגשמיות שהיא דבקות הרחקים לא יקבל החלוקה שאין מדרך ההפך שיקבל ההפך. ומה שצריך לבאר אמרו כנפש ושכל כי הוא יראה שהם כח בגוף. ולמה שאין מתפשטות בכל הגוף לא יחלקו בחלוקת הגשם. ועוד יתבאר זה לענינו בג״ה כי ארסטו יראה בחלוף זה שהשכל הנקנה נקשר בגוף הקשר מציאות לא הקשר עירוב ולזה לא יתנועע במקרה כשיתנועע הגוף. ולזה יראה שהשכל הנבדל הוא מגיע לגלגל ולא יתנועע מקרה. ולהיותו מניע הוא ונפשו ולזה יקרא הגלגל מתנועע מפאת נפשו. והרב יראה ששכל הגלגל הוא כח בגוף ויתנועע במקרה בתנועת הגלגל. ולזה יחד מופת על שאין השכל ההוא מניעו. כי למה שיתנועע במקרה יצטרך (לזה) [לנוח] בהכרח כמו שביאר בהקדמה (הא׳) [השמינית] ויהיה פעולו בלתי תכלית אחר שיתחלק בהחלקו ולזה אמר כי מניעו הוא השכל הנבדל כמו שיראה במה שכתב בפרק האחד [הראשון] מהחלק הב' בספרו המורה:
On birinci öncülün açıklaması: Bu öncül, cisimde duruşu bulunan bazı şeylerin, cisim bölündüğünde bölüneceğini ve dolaylı olarak bölünebilir olacağını söyler; renkler ve bütün cisme yayılan diğer güçler gibi. Cismi ayakta tutan bazı şeyler ise hiçbir şekilde bölünmez; ruh ve akıl gibi. Cisimde duruşu bulunan şeylerin ve cismi ayakta tutan şeylerin bu ayrımı kendiliğinden açıktır. Çünkü cisimde duruşu bulunan özsel olmayan niteliklerin bir kısmı, cismin bölünmesiyle dolaylı olarak bölünür; renk ve ölçü gibi. Bir kısmı ise bölünmez; nokta, çizgi —genişlik bakımından— ve yüzey —derinlik bakımından— böyledir. Aynı şekilde cismi ayakta tutan şeylerin bir kısmı da cisimlerin bölünmesiyle bölünür. İlk madde böyledir; çünkü bölünmeyi kabul eden bir şeydir. Fakat cisimlik biçimi, yani uzaklıkların sürekliliği bölünmeyi kabul etmez. Çünkü bir karşıtın, kendi karşıtını kabul etmesi onun yolu değildir. Açıklanması gereken nokta, Rambam’ın “ruh ve akıl gibi” sözüdür. Çünkü bunların bedende bulunan güçler olduğu görünür. Bütün bedene yayılmadıkları için, cismin bölünmesiyle bölünmezler. Bu mesele, HaŞem’in yardımıyla kendi yerinde ayrıca açıklanacaktır. Çünkü Aristoteles bunun tersini düşünür görünmektedir: Ona göre kazanılmış akıl bedene varlık bağıyla bağlıdır, karışım bağıyla değil. Bu yüzden beden hareket ettiğinde akıl dolaylı olarak hareket etmez. Bu nedenle ayrık aklın gök küresine ulaştığı, fakat dolaylı olarak hareket etmediği anlaşılır. Hareket ettirici olan o ve onun ruhtur. Bu yüzden gök küresine “ruhu yönünden hareket eden” denir. Rambam ise gök küresinin aklının bedende bulunan bir güç olduğunu ve gök küresinin hareketiyle dolaylı olarak hareket ettiğini düşünür. Bu yüzden o aklın gök küresini hareket ettirmediğine dair özel bir kanıt kurmuştur. Çünkü dolaylı olarak hareket ettiğine göre, sekizinci öncülde açıkladığı gibi, zorunlu olarak durmaya ihtiyaç duyar. Ayrıca bölünmesiyle bölüneceği için eylemi sonsuz olurdu. Bu nedenle Rambam, gök küresinin hareket ettiricisinin ayrık akıl olduğunu söylemiştir; gerçekten de More adlı eserinin ikinci kısmının birinci bölümünde yazdıklarından bu anlaşılır.