הדרוש הי״א אם השכל והמשכיל והמושכל דבר אחד אם לא: והנה צד ההיו' מפורסם אצל הפלוסופי׳ שהם יראו כי כן למה שהשכל בפועל ואיננו נאחז במקום ואיננו דבר זולת ההשכלה והמושכל ואשר הופשט מהדבר המושכל איננו זולת ההשכלה התבאר אצלם א"כ היות המשכיל והשכל והמושכל דבר א׳. ואמנם יתחייב להם זה בשכל הנפרד שהוא בו בפעל תמיד והיא מבואר שיתחייב זה בשכל האנושי בהיותו בפעל וכבר האריך בזה הרב בחלק הא' מספרו. ואולם צד השלילה יתבאר כן למה שיתחייב מהניחנו השכל והמשכיל והמושכל דבר אחד שהשכל יתעצם במה שישכילם. והתבאר במה שקדם שקרות זאת ההקדמה למה שיתחייבו ממנו בטולים רבים. הנה אם כן כשהיה שכל האדם משכיל בפעל אי איפשר שיהיה המשכיל והמושכל דבר אחד. למה שהמשכיל הוא דבר זולת ההשכלה אלא שההשכלה מתחייב במשכיל חיוב עצמי ולזה הוא מבואר שקרות זאת ההקדמה בשכל האנושי. אף כשנניחהו שכל בפעל גם בשכל הנפרד יתחייב כן שההשכלה תאר עצמי ולא עצמות ובזה נעמדו רגלי המון הפלוסופים שלא בחנו בין עצמות לתאר עצמי והפלא מהם שלא ימלט הדבר מחלוקה אם שההשכלה במושכלים מתחלפים דבר אחד בעינו אם לא ואם היה דבר אחד יתחייב שהמושכלות יהיו דבר א׳ בעינו למה שההשכלה והמושכל דבר אחד בעינו וכבר הונח מתחלפים ויתחייב גם כן שכשידע האדם מושכל אחד ידע כל המושכלים אחר שהם דבר אחד בעינו ואם אין ההשכלה בהם דבר אחד בעינו יתחייב שהשכל יהיה מורכב ממושכלים מתחלפים ואם הם עצמים היה מורכב מעצמים רבים וכל זה בתכלית הבטול והנה זה מספיק בדרוש הזה:
On Birinci Araştırma: Akıl, Kavrayan ve Akledilenin Tek Bir Şey Olup Olmadığı Hakkında
Olumlama tarafına gelince: Bu görüş filozoflar arasında yaygındır. Onlara göre durum böyledir; çünkü edimsel olan akıl bir yerde tutulmaz ve zihinsel kavrama ile kavranan anlamdan başka bir şey değildir. Kavranan anlam şeyden soyutlanan da zihinsel kavramadan başka bir şey değildir. Böylece onlara göre kavrayan, akıl ve kavranan anlamın tek bir şey olduğu açıklanmış olur.
Bu, onların ayrık akıl hakkında kabul etmek zorunda oldukları bir sonuçtur; çünkü ayrık akıl daima edimsel durumdadır. Bunun, edimsel bulunduğu zaman insan aklı için de gerekli olduğu açıktır. Rambam, kitabının birinci bölümünde bu konuda uzun açıklama yapmıştır.
Olumsuzlama tarafı ise şöyle açıklanır: Akıl, kavrayan ve kavranan anlamın tek bir şey olduğunu varsaydığımızda, aklın, zihinsel olarak kavradıkları şeylerle özleşmesi gerekir. Daha önce bu öncülün yanlışlığı açıklanmıştır; çünkü ondan birçok geçersiz sonuç çıkar.
Öyleyse insan aklı edimsel olarak kavrayan olduğunda bile, kavrayan ile kavranan anlamın tek bir şey olması olanaklı değildir. Çünkü kavrayan, zihinsel kavramadan başka bir şeydir; yalnızca zihinsel kavrama, kavrayanda özsel bir zorunlulukla bulunur. Bu nedenle bu öncülün insan aklı hakkında yanlış olduğu açıktır. Onu edimsel olan akıl olarak kabul etsek bile durum böyledir.
Ayrık akıl hakkında da aynı sonuç gerekir: Zihinsel kavrama özsel bir niteliktir, özün kendisi değildir. Filozofların çoğu burada tökezlemiştir; çünkü öz ile özsel nitelik arasında ayrım yapmamışlardır.
Onlar hakkında şaşılacak şey şudur: Durum şu iki ihtimalden birinden kurtulamaz. Farklı kavranan anlamlardaki zihinsel kavrama ya tam olarak tek bir şeydir ya da değildir. Eğer tek bir şeyse, kavranan anlamların da tam olarak tek bir şey olması gerekir. Çünkü zihinsel kavrama ile kavranan anlam tam olarak tek bir şey kabul edilmiştir. Oysa bunların farklı olduğu varsayılmıştır. Ayrıca insan tek bir kavranan anlamı bildiğinde bütün kavranan anlamları da bilmiş olmalıdır; çünkü bunların tam olarak tek bir şey olduğu kabul edilmiştir.
Eğer onlardaki zihinsel kavrama tam olarak tek bir şey değilse, aklın farklı kavranan anlamlardan bileşik olması gerekir. Eğer bunlar tözlerse, akıl birçok tözden bileşik olur. Bütün bunlar geçersizdir.
Bu araştırma için bu kadarı yeterlidir.
הדרוש הי״א אם השכל והמשכיל והמושכל דבר אחד אם לא: והנה צד ההיו' מפורסם אצל הפלוסופי׳ שהם יראו כי כן למה שהשכל בפועל ואיננו נאחז במקום ואיננו דבר זולת ההשכלה והמושכל ואשר הופשט מהדבר המושכל איננו זולת ההשכלה התבאר אצלם א"כ היות המשכיל והשכל והמושכל דבר א׳. ואמנם יתחייב להם זה בשכל הנפרד שהוא בו בפעל תמיד והיא מבואר שיתחייב זה בשכל האנושי בהיותו בפעל וכבר האריך בזה הרב בחלק הא' מספרו. ואולם צד השלילה יתבאר כן למה שיתחייב מהניחנו השכל והמשכיל והמושכל דבר אחד שהשכל יתעצם במה שישכילם. והתבאר במה שקדם שקרות זאת ההקדמה למה שיתחייבו ממנו בטולים רבים. הנה אם כן כשהיה שכל האדם משכיל בפעל אי איפשר שיהיה המשכיל והמושכל דבר אחד. למה שהמשכיל הוא דבר זולת ההשכלה אלא שההשכלה מתחייב במשכיל חיוב עצמי ולזה הוא מבואר שקרות זאת ההקדמה בשכל האנושי. אף כשנניחהו שכל בפעל גם בשכל הנפרד יתחייב כן שההשכלה תאר עצמי ולא עצמות ובזה נעמדו רגלי המון הפלוסופים שלא בחנו בין עצמות לתאר עצמי והפלא מהם שלא ימלט הדבר מחלוקה אם שההשכלה במושכלים מתחלפים דבר אחד בעינו אם לא ואם היה דבר אחד יתחייב שהמושכלות יהיו דבר א׳ בעינו למה שההשכלה והמושכל דבר אחד בעינו וכבר הונח מתחלפים ויתחייב גם כן שכשידע האדם מושכל אחד ידע כל המושכלים אחר שהם דבר אחד בעינו ואם אין ההשכלה בהם דבר אחד בעינו יתחייב שהשכל יהיה מורכב ממושכלים מתחלפים ואם הם עצמים היה מורכב מעצמים רבים וכל זה בתכלית הבטול והנה זה מספיק בדרוש הזה:
On Birinci Araştırma: Akıl, Kavrayan ve Akledilenin Tek Bir Şey Olup Olmadığı Hakkında Olumlama tarafına gelince: Bu görüş filozoflar arasında yaygındır. Onlara göre durum böyledir; çünkü edimsel olan akıl bir yerde tutulmaz ve zihinsel kavrama ile kavranan anlamdan başka bir şey değildir. Kavranan anlam şeyden soyutlanan da zihinsel kavramadan başka bir şey değildir. Böylece onlara göre kavrayan, akıl ve kavranan anlamın tek bir şey olduğu açıklanmış olur. Bu, onların ayrık akıl hakkında kabul etmek zorunda oldukları bir sonuçtur; çünkü ayrık akıl daima edimsel durumdadır. Bunun, edimsel bulunduğu zaman insan aklı için de gerekli olduğu açıktır. Rambam, kitabının birinci bölümünde bu konuda uzun açıklama yapmıştır. Olumsuzlama tarafı ise şöyle açıklanır: Akıl, kavrayan ve kavranan anlamın tek bir şey olduğunu varsaydığımızda, aklın, zihinsel olarak kavradıkları şeylerle özleşmesi gerekir. Daha önce bu öncülün yanlışlığı açıklanmıştır; çünkü ondan birçok geçersiz sonuç çıkar. Öyleyse insan aklı edimsel olarak kavrayan olduğunda bile, kavrayan ile kavranan anlamın tek bir şey olması olanaklı değildir. Çünkü kavrayan, zihinsel kavramadan başka bir şeydir; yalnızca zihinsel kavrama, kavrayanda özsel bir zorunlulukla bulunur. Bu nedenle bu öncülün insan aklı hakkında yanlış olduğu açıktır. Onu edimsel olan akıl olarak kabul etsek bile durum böyledir. Ayrık akıl hakkında da aynı sonuç gerekir: Zihinsel kavrama özsel bir niteliktir, özün kendisi değildir. Filozofların çoğu burada tökezlemiştir; çünkü öz ile özsel nitelik arasında ayrım yapmamışlardır. Onlar hakkında şaşılacak şey şudur: Durum şu iki ihtimalden birinden kurtulamaz. Farklı kavranan anlamlardaki zihinsel kavrama ya tam olarak tek bir şeydir ya da değildir. Eğer tek bir şeyse, kavranan anlamların da tam olarak tek bir şey olması gerekir. Çünkü zihinsel kavrama ile kavranan anlam tam olarak tek bir şey kabul edilmiştir. Oysa bunların farklı olduğu varsayılmıştır. Ayrıca insan tek bir kavranan anlamı bildiğinde bütün kavranan anlamları da bilmiş olmalıdır; çünkü bunların tam olarak tek bir şey olduğu kabul edilmiştir. Eğer onlardaki zihinsel kavrama tam olarak tek bir şey değilse, aklın farklı kavranan anlamlardan bileşik olması gerekir. Eğer bunlar tözlerse, akıl birçok tözden bileşik olur. Bütün bunlar geçersizdir. Bu araştırma için bu kadarı yeterlidir.