המאמר הראשון, הכלל השני 15

בחקירה במופת הא' שסדרו הרב לבאר מציאות השם ואחדותו והיותו לא גשם ולא בח בו. ונחקור בזה מב' צדדים. האחד מצד בטול ההקדמות הצריכות אל אמות המופת והב׳ לו הונחו ההקדמות אמתיות אם היה המופת מופת חותך כמו שאמר הרב. אמנם הראשון יתבאר בקלות כאשר נעיין במופתים אחד לאחד. אם המופת הזה הראשון כשנעיין בו נמצא שהוא צריך אל הקדמות התבאר אפשרות בטולן וזה שהוא צריך אל ההקדמה ראשונה ואם לא היה אפשר בגשם המניע שיהיה בב״ת וכחו גם כן בב״ת. [והוא צריך אל השנית ואם לא היה אפשר שהגשם יניעהו גשם אחר וזה לבלתי תכלית יהוא צריך אל השלישית שאם לא היה אפשר במניעים שיהיו בב״ת] והוא צריך אל (השמינית) שאם לא כן היה אפשר שיהיה המניע כח בגשם בלתי מתחלק כנפש והשכל והוא צריך גם כן אל הי״ב ואם לא הי' אפשר בגשם המניע שיהיה כחו בב״ת והוא צריך אל הי״ו שאם לא היה המניע אפשר בנבדלים והוא צריך אל הכ״ו שאם לא היה אפשר במניע שיהי' כח מתפשט בגשם והיה כחו ב״ת והי' אפשר שיהי׳ בו בלתי מתפשט ושיהי׳ כחו בב״ת ולפי שהתבאר במה שקדם בטול אמות כל אלו ההקדמות התבאר בטול המופת. ומה התשובות עליו במספר ההקדמות שיתבאר בטול אמותן והוא הצד הראשון. ואמנם הב' לו הונחו ההקדמות אמתיות. אומר שהמופת בטל מב׳ פנים האחד שכבר אפשר שיהיה המניע כח מתפשט בגשם ואם הי׳ שנודה ההקדמה הי״ב האומרת שכל כח נמצא מתפשט בגשם הנה הוא ב״ת להיות הגשם ב״ת צריך שיובן ב״ת בחוזק וזה שכבר אפשר בכח אשר בגשם הב״ת שיניע מתנועע תנועה ב״ת בחוזק זמן בב״ת כשלא יהי׳ למתנועע סכות היגיעה והלאית כמו שהתבאר בגרמים השמימיים. ועוד שכבר אפשר שתהיה תנועתם הסבובית טבעית להם בתנועה היסודות הישרה הטבעית' ואם יאמר שתנועתם הטבעית בהיותם חוץ ממקומם [הטבעי] והמנוחה להם טבעית במקומם. הנה לאומר שיאמ׳ שהחלוף ביניהם הוא שיסודות המנוחה במקומם טבעית להם והגרמים השמימיים התנועה במקומם טבעית להם וזהו הצד הא' שהתבאר בו בטול [המופת] וזה שלא התבאר בו היותו נבדלים. והב׳ שכשנוד' היותו נבדל אומר שלא התבאר בו היותו [אחד] (נבדל) וזה שכשנודה ההקדמ' הי״ו שכל מה שאינו גוף לא יושכל בו מנין אלא בהיותם עלות ועלולים הוא מבוא׳ שהם הי׳ להם יחסים מתחלפים כאלו תאמר (שהוא) [שהאחד] עלה לעלול אחר. והאחר עלה לעלול אחר אין ספק שמצד חלוף היחסים יושכל בהם מנין ולזה לא התבאר במופת הזה שלא יהי' הא' עלה לגלגל אחד והאח' עלה לגלגל אחר וכ״ש עם שנתבא' מדברנו במה שקדם אפשרות עולמים אחרים שיאמר שהאחד עלה לעולם אחר והאחר עלה לזולתו וזהו הצד הב׳ שהתבא׳ בו בטו׳ המופת וזה שלא התבאר בו היותו א':

Rambam’ın HaŞem’in varlığını, birliğini, cisim olmadığını ve cisimde bulunan bir güç olmadığını açıklamak için düzenlediği birinci kanıt hakkındaki araştırma: Bu kanıtı iki yönden inceleyeceğiz. Birinci yön, kanıtın doğrulanması için gerekli öncüllerin iptali bakımındandır. İkinci yön ise, öncüllerin doğru olduğu kabul edilse bile, kanıtın Rambam’ın dediği gibi kesin bir kanıt olup olmadığı bakımındandır. Birinci yön, kanıtlar tek tek incelendiğinde kolayca açıklanır. Bu birinci kanıta baktığımızda, onun doğrulanmasının olanaksızlığı daha önce açıklanmış bazı öncüllere ihtiyaç duyduğunu görürüz. Kanıt birinci öncüle ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettiren cismin sonsuz olması ve onun gücünün de sonsuz olması olanaklı olurdu. İkinci öncüle ihtiyaç duyar; aksi durumda bir cismin başka bir cisim tarafından sonsuza kadar hareket ettirilmesi olanaklı olurdu. Üçüncü öncüle ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettiricilerin sonsuz olması olanaklı olurdu. Sekizinci öncüle de ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettirenin, ruh ve akıl gibi bölünmez bir cisimde bulunan bir güç olması olanaklı olurdu. On ikinci öncüle de ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettiren cismin gücünün sonsuz olması olanaklı olurdu. On altıncı öncüle ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettiricinin ayrık varlıklar arasında bulunması olanaklı olmazdı. Yirmi altıncı öncüle de ihtiyaç duyar; aksi durumda hareket ettiricinin cisimde yayılmış bir güç olması ve gücünün sonlu olması olanaklı olurdu; fakat onda yayılmamış bir güç bulunması ve bu gücün sonsuz olması da olanaklı olurdu. Daha önce bütün bu öncüllerin doğrulanmasının iptal edildiği açıklandığı için, kanıtın iptali de açıklanmış olur. Ona verilecek cevapların sayısı, doğrulanması iptal edilen öncüllerin sayısı kadardır. Bu, birinci yöndür. İkinci yöne gelince: Öncüllerin doğru olduğunu kabul etsek bile, derim ki kanıt iki bakımdan geçersizdir. Birinci bakımdan, hareket ettiricinin cisimde yayılmış bir güç olması olanaklıdır. On ikinci öncülü, yani cisimde yayılmış bulunan her gücün, cismin sonlu olması sebebiyle sonlu olduğunu söyleyen öncülü kabul etsek bile, burada “sonlu” ifadesinin güç ve şiddet bakımından anlaşılması gerekir. Çünkü sonlu bir cisimde bulunan bir gücün, hareketli bir şeyi güç ve şiddet bakımından sonlu bir hareketle, sonsuz bir zaman boyunca hareket ettirmesi olanaklıdır; yeter ki hareketlide yorgunluk ve bitkinlik sebepleri bulunmasın. Gerçekten de bu, göksel cisimlerde açıklanmıştır. Dahası, onların dairesel hareketinin, unsurların doğal doğrusal hareketi gibi, kendileri için doğal olması olanaklıdır. Eğer “unsurların doğal hareketi, onların doğal yerlerinin dışında bulunmaları durumundadır; doğal yerlerinde ise onlar için doğal olan hareketsizliktir” denirse, buna şöyle cevap verilebilir: Aralarındaki fark şudur: Unsurlar için kendi yerlerinde hareketsizlik doğaldır; göksel cisimler için ise kendi yerlerinde hareket doğaldır. Kanıtın iptal edildiği birinci bakış budur: Bu kanıtla hareket ettiricinin ayrık olduğu açıklanmış değildir. İkinci bakış şudur: Hareket ettiricinin ayrık olduğunu kabul etsek bile, onun bir olduğu açıklanmış değildir. Çünkü on altıncı öncülü, yani cisim olmayan şeyde sayı ancak sebep ve sonuç olmaları bakımından düşünülebilir öncülünü kabul ettiğimizde bile, onların farklı ilişkilere sahip olması açıktır. Örneğin biri başka bir sonucun sebebi, diğeri başka bir sonucun sebebi olabilir. İlişkilerin farklılığı bakımından onlarda sayı düşünülebileceğinde şüphe yoktur. Bu nedenle bu kanıtla, birinin bir gök küresinin sebebi, diğerinin başka bir gök küresinin sebebi olamayacağı açıklanmış değildir. Hele daha önceki sözlerimizde başka evrenlerin olanaklı olduğu açıklanmışken, birinin bir evrenin, diğerinin başka bir evrenin sebebi olduğu da söylenebilir. Kanıtın iptal edildiği ikinci bakış budur: Bu kanıtla O’nun bir olduğu açıklanmış değildir.