המאמר השני, הכלל השני 3

הפרק ג בבאור הספקות במה שחייבו בפנה הזאת:

Üçüncü Bölüm Bu temel ilkede zorunlu kıldıkları şeylerdeki şüphelerin açıklanması.

וראוי לנו להעיד תחילה על מקומות (העיון) [הנטיה] שבדרך זה שנתבכו בה ממה שהשרישו לנו חכמינו ז״ל ומכתובי התורה והנה מקומות הנטייה ב׳ הא' במה שהניחו בגמול הצדיק והב' בעונש הרשע אם בגמול הצדיק למה שהונח היות ההשגחה בהודעת הטובות הנכונות לבא עליו והוא מבואר מכתובי התורה ומהספורים שבאו בנבואה בייעודי האבות וזולתבם שההשגה בהם בהשפעת טובות יוצאות מהשעור והמנהג הטבעי אשר לא יתכן בהם היות' נכונות מפאת הגרמים השמימיים כאלו תאמר ד״מ רדיפת עשרה מאה ומאה רבבה ועשיית השגה הששית לג׳ השנים אפס כי לא יחיה כך אביון שלא יתכן זה להיות מסודר מפאת הככבים בכל שנה ששית ונסים רבים מתמידים על צד ההשגחה כשתיית מי סוטה ובהבטחה שלא יחמד איש את ארצנו בעלייתנו לרגל ויתר הנסים המקובלים שהיו במקדש על צד ההשגחה הפרטית והנה ידמה שבריחתם מזה המין מהגמול למה שיהי׳ ידיעתו יתברך הפרטים כי הם דמו שההודעה שתהיה לשלם היא איפשרות מצד התאחדות מה עם השכל הפועל ולזה יקרה לו ההודעה מזולת שידע האיש הפרטי אבל המצאת טובות פרטיות לאיש הפרטי אין המלט משידע הממציא הטוב הפרטי ע"צ הפלא אל האיש הפרטי ולפי שהם סלקו הידיעה ברחו מזה המין מן ההשגחה והוא מבואר שזה הנטיי׳ והיציאה משרשי האמת ואם בעונש הרשע הוא יותר מבואר למה שהונח ענשו העצמי עזיבתו למקרי הזמן לא בהמציא לו רעות מדומות בלתי נבונות מפאת הסדור וכאשר סופק עליהם מהיעודים שבאו בתורה שיראה מהם היותם מכוונים [לעצמם יאמרו כי הם מכוונים] (ולא) לעצמם אבל הם על צד ההשגחה אם על אשר התחילו ברע כדי שיסורו ממנו ואם על אשר הפליגו ברע מצד כללות האומה הטוב והנה אלו היה זה כמו שהונח אין המלט מידיעתו יתברך הפרטים וזה שאם הרע המגיע לרשע הוא מכוון הגעתו אליו מצד ההשגחה לטובים הנה (הגעת) הרע ההוא אי אפשר בזולת פועל מניע הרע אל האיש ההוא ואין דרך שיגיע אליו מצד התאחדות וקורבה מהמגיע כי הוא רחוק מאד ונעזב ולזה א״א שיצוייר זה הפץ מההשגחה בזולתי פועל יודע הצדיק והרשע למה שהוא מבואר שאין לטבע מבוא להיותו נביא לדעת הטוב והרע ולזה הממציא הסבות לפעול הרע באיש הרשע הפרטי א״א שלא ידענו ולזה הוא מבואר שבמה שהניחו יתחייב להם ידיעתו יתברך הפרטים והוא הדבר שברחו ממנו והנה אשר הניחוהו סותר הוא פשטי הכתובים וזה שבעוגש דור המבול שהיה כולל כבר יראה שלולי נח מצא חן בעיני הש״י כבר היה נמחה מין האדם בכללו ולפי הנחתם אם לא מצא חן בעיניו לא היה מגיע עונש כלל לדור ההוא וזה בתכלית הגנות והנה אין דרך להנצל מזה אלא כשיאמר שהמבול היה מסודר מפאת המערכת ושההשגחה היתה לנח להצילו בדרך שישאר המין וזה ואם הוא הפך פשט הכתובים המיחסים העונש לרשעים הנה הוא בלתי האפשר שהסרור אשר לגרמים השמימיים אשר היא להשגחה לשמירת המציאות הזה השפל ימשך ממנו רע בעצם למין הנבחר שבו בכללו והוא גם כן הפך הנחתם אלא שאין ספק שהיה על צד העונש לדור ההוא ואם היה נח מכללם גם הוא היה לוקה עמהם ומלבד זו ל״ו כריתות שבאו בתורה על עברות ידועות האם יש בה קשר ותנאי שיהיו עוברים נודעים לזולתם והנה לפי הנחתם האוכל חלב ודם לא יהיה נכרת על צד העונש אם לא יהיה נודע לזולתו מהצדיקים כי ענשו ע״צ ההשגחה לצדיקים לבד וכבר בארו רז״ל גבולי הכרת במקומות מתחלפים ושהוא מיתת הגוף עוד שלא ימנע מהיות הכרת הזה לגוף או לנפש ואם הוא לגוף יתחייב שהעובר בינו לבין עצמו לא יענש ואם הוא לנפש מי יתן ואדע אם הוא להשגחת על נפשות הצדיקים שירגישו באבדן הנפש ההיא ולא ישתקעו עוד בפעולות ההם אלא שכל זה הריסה ליסודות התורה וכפירה גמורה בקבלה האמתית ועוד שלפי הנחתם זאת שעונש הרשע הוא להשגחה על הצדיק הנה אם כן העונש האמתי לרשע באבדן הנפש שאין דרך להיותה על צד ההשגחה על הצדיק יתחייב שיהיה טבעי ולא נימוסי וזה אמנם יתאמת למי שלא ישתמש במושכלות לפי דעתם אבל מי שמשתמש במושכלות וקנה אותם אין דרך להענש על הפעולות ובכמה מקומות בתלמוד נתבשרו המסורות והנותנים חתיתם בארץ החיים וכיוצא בהם בעונש נפלא לנפשות אולי יאמר אומר שגם זה להשגחה על הצדיק היודע כי כלה ונחרצה לרשע באבדן נפשו וימנע מלהמשך אחר הפעולות ההם והנה זה הכל ורעות רוח בי הצדיק אינינו יודע אלא א״כ מאמין ואם הוא מאמין אין צורך להשגחה ההיא ושימשך הרע ההוא על צד הפלא אחר המות לנפש ההיא אשר היה ההשארות מחוייב לה קניין המושבלות אשר לה ומכל זה יראה בכל מה שהניחו אם בגמול הצדים ואם בעונש הרשע היותו סותר לעיקרי התורה ושרשיה. ואחר שהעירונו על מקומות הנטיה והיציאה מהדת נבאר הספקות במה שחייבו. בפנה הזאת ונאמר שהספק הא׳ אשר הגיעם אל מה שהניחו בפנה הזאת נשאר בעינו וזה שהוא מבואר בנפשו ומקובל מהם שהגמול והעונש האמתי הוא הגמול והעונש הנפשיי ולזה מחויוב לפי הנחתם שאשר קנה שיעור גדול מהמושכלות ונטה אל פעולות הרשע שיהיה ענוש עונש נפשיי ובייחוד אם יהיה מהכת שהוא מקובל לפי שרשי התורה שאין להם חלק לעולם הבא. ולזה אין המלט משלא יהיה העונש הזה ר״ל הרע והאבדון המניע לנפש הזאת מניע מהש״י בעצמות כי המאמר בהיותה העונש הזה אחר המות ליסר זולתו הוא מאמר בטל עם שבו ספק אחר איננו למטה לפי דרכם וזה שהנפש הזאת אשר לה המושכלות בקניין והיא בטבע עצם נצחי כשיניע לה הפסד בג״ה על עונש הפעולות הנה אם שתפסד אל דבר או אל לא דבר וזאת חלוקה הכרחית ושקר שתפסד אל לא דבר לפי דרכם וזה שבעלי הדעת הזאת יראו שההוי' מלא דבר או הפסד אל לא דבר הוא מן הנמנע אשר לו טבע קיים יחוייב א״כ שתפסד אל דבר ומה זה הדבר מי יתן ואדע שחלוקה תגזור שיהיה עצם או מקרה ושקר שהוא. מקרה למה שיאמר בנושא ולא יצוייר מציאותו זולתו יחוייב אם כן היותו עצם והעצם אם שיהיה נבדל או בלתי נבדל ושקר שיהיה בלתי נבדל כי הנפש אחר הפודה היא עצם נבדל והיות הנבדל בלתי נבדל הוא בהתקבץ ההפכים יחוייב אם כן שיהיה עצם נבדל ואם הוא עצם נבדל הנה אין לו סבות ההפסד וישאר נצחי בהכרח ויש לו חלק לעולם הבא [וכבר הונח שאין לו חלק לעולם הבא] התבאר אם כן שהספק שהניעם אל הדעת הזה נשאר בעינו ויותר חזק ממנו והנה הספק הא' גם כן שהונח היותו רחוק שישגיח ית׳ על האדם לפחיתותו ביחס אליו נשאר ג"כ בעינו וזה שמה שיאמר בהתרו שההתאחדות המניע להיות כל המושכלות בפעל אצל השי׳ והאדם כחיי על הרבה מהם יחייב ההשגחה הוא בלתי מספיק למה שהתבאר מדברינו בכלל הא' מהמאמר הזה במה שאין ספק שהידיעה וחהשכל אינם נאמרים בו ית' וכנו בהסכמה והדברים שלא יאמרו בהסכמה לא יהיו בהם התאחדות באופן שיחייב בו ית׳ השגחה על האדם וכ״ש לדעת הרב שיראה שהם נאמרים בשתוף השם ונשאר הספק בעינו שהאדם עם היותו משכיל הוא כתכלית הפחיתו׳ ביחוס אליו עד שהיחס ביניהם בב״ת ולזה הוא רחוק שישגיח בו התבאר א״כ שהספקות אשר הגיעו אותם אל הדעת הזה נשארו בעצם עמו מלבד הספקות אשר בו מצד הידיעה כאשר קדם לנו בכלל ההוא והעירונו בהם בזה הפרק:

Önce, bu yolda şaşkınlığa düştükleri sapma yerlerine dikkat çekmemiz gerekir. Bu, bilgelerimizin bize kök olarak yerleştirdiği şeylerden ve Tora’nın ayetlerinden anlaşılır. Sapma yerleri ikidir: Birincisi doğru kişinin ödülü konusunda; ikincisi kötü kişinin cezası konusunda. Doğru kişinin ödülü konusundaki sapma şudur: Onlar gözetimin, kişiye gelmesi uygun olan iyilikleri bildirmekten ibaret olduğunu kabul ettiler. Oysa Tora’nın ayetlerinden ve peygamberlikle gelen anlatılardan, atalara ve başkalarına yönelik vaatlerden açıkça anlaşılır ki onlarda gözetim, doğal ölçünün ve doğal düzenin dışına çıkan iyiliklerin taşmasıyla gerçekleşmiştir. Bunların göksel cisimler tarafından uygun görülmüş olması olanaklı değildir. Örneğin on kişinin yüz kişiyi, yüz kişinin on bin kişiyi kovalaması; altıncı yıl ürününün üç yıla yetmesi; fakirin bu şekilde ortadan kalkması; bunun her altıncı yılda yıldızlar tarafından düzenlenmiş olması olanaklı değildir. Aynı şekilde sota suyunun içilmesi, bayram için yukarı çıkışımız sırasında hiç kimsenin toprağımıza göz dikmeyeceği güvencesi ve Bet HaMikdaş’ta kişisel gözetim yoluyla gerçekleştiği gelenekte aktarılan diğer mucizeler gibi sürekli mucizeler de böyledir. Onların bu tür ödülden kaçmış görünmelerinin sebebi, yüce Tanrı’nın tek tek ayrıntıları bilmesi meselesidir. Çünkü onlar, yetkin kişiye gelen bildirimin, etken akılla bir tür birleşme yoluyla olanaklı olduğunu düşündüler. Bu nedenle kişisel bireyi bilmeden de bildirim meydana gelebilir sandılar. Fakat belirli kişiye özel iyiliklerin harika yoluyla meydana getirilmesi, o belirli kişiye belirli iyiliği meydana getirenin onu bilmesini zorunlu kılar. Onlar bilgiyi ortadan kaldırdıkları için, bu gözetim türünden kaçtılar. Bunun, gerçeklik köklerinden bir sapma ve çıkış olduğu açıktır. Kötü kişinin cezası konusunda sapma daha da açıktır. Çünkü onun özsel cezasını, zamanın olaylarına terk edilmesi olarak kabul ettiler; düzen tarafından uygun görülmeyen düşsel kötülüklerin ona meydana getirilmesi olarak değil. Tora’da gelen ve bunlardan kötülüklerin doğrudan amaçlanmış olduğu görünen vaatler onlara sorulduğunda, bunların doğrudan amaçlanmadığını, gözetim yönünden olduğunu söylediler: Ya kötülüğe başlamış olanlar ondan dönsünler diye, ya da kötülükte ileri gitmiş olanlar sebebiyle, bütün milletin iyiliği için. Fakat eğer bu, onların kabul ettiği gibi olsaydı, yüce Tanrı’nın ayrıntıları bildiğinden kaçış olmazdı. Çünkü kötü kişiye ulaşan kötülük iyilerin gözetimi için ona yöneltilmişse, o kötülüğün o kişiye ulaşması, onu o belirli kişiye yönelten bir etken olmadan olanaklı değildir. Bu kötülüğün, ona ulaşan şeyle birleşme ve yakınlık yoluyla ulaşması da olanaklı değildir; çünkü o kötü kişi çok uzaktır ve terk edilmiştir. Bu nedenle bu gözetim isteğinin, doğru kişiyi ve kötüyü bilen bir etken olmaksızın düşünülmesi olanaksızdır. Çünkü doğanın, iyiyi ve kötüyü bilmek için peygamberlik yapmada hiçbir payı olmadığı açıktır. Öyleyse belirli kötü kişide kötülüğü işletecek sebepleri meydana getirenin, onu bilmemesi olanaklı değildir. Bu yüzden, onların kabul ettikleri şeyde bile yüce Tanrı’nın ayrıntıları bilmesi zorunlu olur. Oysa kaçtıkları şey de buydu. Onların kabul ettiği şey ayetlerin düz anlamına da aykırıdır. Çünkü Tufan nesline verilen ceza geneldi. Nuh HaŞem’in gözünde kabul görmeseydi, insan türünün bütünü silinmiş olacaktı gibi görünür. Onların varsayımına göre ise Nuh O’nun gözünde kabul görmeseydi, o nesle hiçbir ceza gelmemesi gerekirdi. Bu ise son derece kabul edilemezdir. Bundan kurtulmanın tek yolu, Tufan’ın yıldızlar düzeni bakımından düzenlenmiş olduğunu ve gözetimin Nuh’u kurtarıp türün kalmasını sağlamak için olduğunu söylemektir. Fakat bu, cezayı kötülere oran eden ayetlerin düz anlamına aykırı olduğu gibi, aşağı varlık düzenini korumaya yönelik göksel cisimler düzeninden, bu düzenin içindeki seçkin türün tamamına özsel bir kötülük doğmasının olanaklı olmaması bakımından da olanaksızdır. Bu, onların kendi varsayımına da aykırıdır. Şüphe yok ki Tufan o nesle ceza olarak gelmişti; Nuh da onlardan biri olsaydı, onlarla birlikte o da zarar görecekti. Bunun dışında Tora’da belirli suçlar hakkında gelen otuz altı karet cezası vardır. Bunlarda, suç işleyenlerin başkaları tarafından bilinir olması şartı ve bağlantısı var mıdır? Onların varsayımına göre, helal olmayan yağ ve kan yiyen kişi, eğer Doğru kişilerden başkası tarafından bilinmiyorsa, ceza yönünden karetle kesilip atılmaz. Çünkü ona verilen ceza yalnızca Doğru kişiler üzerindeki gözetim içindir. Oysa bilgelerimiz farklı yerlerde karetin sınırlarını açıklamışlar ve onun bedenin ölümü olduğunu söylemişlerdir. Dahası, bu karet ya bedene ya da ruha aittir. Eğer bedene aitse, kişinin kendi başına işlediği suç sebebiyle cezalandırılmaması gerekir. Eğer ruha aitse, bilmek isterim: Bu, Doğru kişilerin ruhları üzerindeki gözetim için midir? Yani onlar o ruhun yok oluşunu hissedip bir daha bu eylemlere gömülmesinler diye midir? Fakat bütün bunlar Tora’nın temellerini yıkmak ve güvenilir geleneği bütünüyle reddetmektir. Ayrıca onların bu varsayımına göre kötü kişinin cezası Doğru kişi üzerindeki gözetim içindir. Öyleyse kötü kişinin gerçek cezası olan ruhun yok olması, Doğru kişi üzerindeki gözetim yönünden olamayacağına göre, doğal olmalı, Tora yasasıyla ilgili olmamalıdır. Bu onların görüşüne göre ancak kavranan anlamları kullanmayan kişi için doğrulanabilir. Fakat kavranan anlamları kullanan ve onları kazanan kişinin eylemleri sebebiyle cezalandırılmasının yolu kalmaz. Oysa Talmud’un birçok yerinde, başkalarını yetkililere teslim edenlere, “canlılar diyarında korkularını salanlara” ve benzerlerine, ruhlar için olağanüstü bir ceza bildirildi. Belki biri şöyle diyebilir: Bu da, kötü kişinin ruhunun yok oluşunun kesinleştiğini bilen Doğru kişi üzerindeki gözetim içindir; böylece o eylemlerin ardından gitmekten kaçınır. Fakat bütün bunlar boşluk ve ruh peşinde koşmaktır. Çünkü Doğru kişi bunu ancak inanıyorsa bilir. Eğer inanıyorsa, bu gözetime gerek yoktur. Üstelik ölümden sonra, kalıcılığı kendi kavranan anlamlarının kazanımı sebebiyle zorunlu olması gereken o ruha, harika yoluyla bu kötülüğün ilişmesi de gereksizdir. Bütün bunlardan, onların doğru kişinin ödülü ve kötü kişinin cezası hakkında kabul ettikleri her şeyin Tora’nın ilkelerine ve köklerine aykırı olduğu görülür. Sapma ve dinden çıkış yerlerine dikkat çektikten sonra, bu temel ilkede zorunlu kıldıkları şeylerdeki şüpheleri açıklayalım. Şöyle deriz: Onları bu temel ilke hakkında kabul ettikleri görüşe götüren birinci şüphe olduğu gibi kalmaktadır. Çünkü hem kendiliğinden açıktır hem de onlar tarafından kabul edilmiştir ki gerçek ödül ve ceza, ruh ile ilgili ödül ve cezadır. Buna göre, onların varsayımı gereğince, kavranan anlamlardan büyük bir ölçü kazanmış fakat kötü eylemlere yönelmiş kişinin ruh ile ilgili cezayla cezalandırılması gerekir. Özellikle Tora’nın kökleri gereğince gelecek dünyada payı olmadığı kabul edilen sınıftan biriyse bu daha da böyledir. Bu durumda şu kaçınılmazdır: Bu ceza, yani o ruha ulaşan kötülük ve yok oluş, yüce HaŞem’den özsel olarak ulaşmalıdır. Çünkü ölümden sonra bu cezanın başkasını terbiye etmek için olduğunu söylemek geçersiz bir sözdür. Üstelik onların yoluna göre bundan daha aşağı olmayan başka bir şüphe daha vardır: Bu ruh, kazanılmış kavranan anlamlara sahiptir ve doğası bakımından sonsuz bir tözdür. Eğer eylemlerin cezası olarak ona, Kayamız’ın hükmüyle, yok oluş ulaşacaksa, ya bir şeye bozulur ya da hiçbir şeye bozulur. Bu zorunlu bir ayrımdır. Onların yoluna göre onun hiçbir şeye bozulması yanlıştır. Çünkü bu görüş sahipleri, hiçten oluşu veya hiçbir şeye yok oluşu, kalıcı bir doğaya sahip olan şey hakkında olanaksız görürler. Öyleyse onun bir şeye bozulması gerekir. Bu şey nedir, keşke bilseydim. Ayrım onun ya töz ya da özsel olmayan nitelik olmasını gerektirir. Özsel olmayan nitelik olması yanlıştır; çünkü özsel olmayan nitelik bir konuda söylenir ve o konu olmaksızın varlığı düşünülemez. Öyleyse onun töz olması gerekir. Töz ise ya ayrık ya da ayrık olmayan bir tözdür. Ayrık olmayan töz olması yanlıştır; çünkü bedenden ayrıldıktan sonra ruh ayrık bir tözdür. Ayrık olanın ayrık olmayan duruma gelmesi, karşıtların birleşmesidir. Öyleyse onun ayrık töz olması gerekir. Eğer ayrık tözse, onda yok oluş sebepleri bulunmaz; zorunlu olarak sonsuz kalır ve gelecek dünyada payı olur. Oysa onun gelecek dünyada payı olmadığı varsayılmıştı. Böylece onları bu görüşe sevk eden şüphenin olduğu gibi kaldığı, hatta ondan daha güçlü duruma geldiği açıklanmış olur. Aynı şekilde, birinci şüphe de olduğu gibi kalır: yüce Tanrı’nın insanı gözetmesinin uzak olduğu varsayılmıştı; çünkü insan O’nun karşısında düşüktür. Bu şüphe de yerinde kalır. Çünkü bunun çözümü olarak, bütün kavranan anlamların HaŞem katında edimsel olarak, insanın ise onların çoğu bakımından gizil durumda olması sebebiyle doğan birleşmenin gözetimi zorunlu kıldığı söylenirse, bu yeterli değildir. Bu incelemenin birinci genel bölümünde sözlerimizden açıkça anlaşılmıştır ki bilgi ve akıl, yüce Tanrı hakkında bizim hakkımızda söylendiği anlam birliğiyle söylenmez. Anlam birliğiyle söylenmeyen şeylerde ise, yüce Tanrı’nın insanı gözetmesini zorunlu kılacak bir birleşme bulunmaz. Hele Rambam’ın görüşüne göre bunlar eş adlılıkla söyleniyorsa bu daha da böyledir. Böylece şüphe olduğu gibi kalır: İnsan, kavrayan bir varlık olsa bile, O’na oranla en son derecede düşüktür; aralarındaki oran sonsuzdur. Bu nedenle O’nun insanı gözetmesi uzak görünür. Böylece onları bu görüşe götüren şüphelerin özleri bakımından onunla birlikte kaldığı açıklanmış olur. Buna, daha önce o genel bölümde geçtiği ve bu bölümde dikkat çektiğimiz bilgi yönünden şüpheler de eklenir.