הדרוש הששי בשדים: ולפי שמציאותם מבואר בתורה ובדברי רז״ל עם שנתפרסם ונמשך באומות ונתאמת אצל החוש הנה העיון בהם בשני עניינים אם במהותם או בתכלית מציאותם ולפי שאין לנו מבוא בידיעה בסבותיהם הנה דרך החקירה בעניינים אלו מן המאוחר אל הקודם והוא הנמשך והמפורסם בהם ואומר שמה שנתפרסם בהם ד׳ עניינים הא' ידיעה בעניינים ההוים והעתידים הטבעיים למה שבאמצעותם תגיע הידיעה לאדם הב׳ בקשת הכבוד וההשתעבד להם שבאמצעות העבודות יתרצו ויעתרו לבקשת העובד כאמרו יזבחו לשדים לא אלוה וכמו שבא בספרי המלאכה ההיא הג' בחירת הרע במה ההסתה לחטוא כמו השטן לאיוב והכזב הנמצא בהם כמו שבא בסנהדרין. הד' שיפעלו בתכלית הקלות ויתלבשו באנושות בפתע כמו שנתפרסם במעשים באו בתלמוד בזה אין צורך לזוכרם ולזה אומר כי למה שלהם ידיעה בדברים ההוים והעתידים אין המלט מהיות בהם חלק שכלי ולמה שנמצא בהם בקשת הכבוד והבחירה אל הרע שהם דברים בהם נמשכים מהכח המתעורר הנה אין המלט מהיות היסודות הקלים גוברים בהם אם היה שיורכבו מהד׳ יסודות ואולי שהם מחלקים אישיים ואויריים והנה יסכים בזה הבחיר' אל הרע כי למה שהתפאר שהטוב במדות המצוע הנה אם היה האדם השוה המזג מארבע יסודותיו ומוכן ונאות לבחור בטוב והיו האדומיים בהם בעשנים וקנאים והדומים אל הכבוד והמעלה יותר ראוי לעוותם מן המצוע ולזה היו אלה שיסודם אישיות ואויריות שהם בקצה האחרון ראוי להיותם בתכלית הגאוה והכעס והקנאה עד שיגיע ממנה להסית ולהדיח האדם כפי מה שאיפשר לו וזהו מה שאשער במהותם והוא מסכים אל מה שאחז״ל בהם שיש בהם עניינים כבני אדם ועניינים במלאכי השרת ולפי זה יהיה תכלית מציאותם אל הטוב הוא אם לנסות בהם בני אדם ולשומם שלמים באמצעות נסיונם כאשר קרה לאיוב בסוף עניינו ואם להיותם כלי מפצו לממרים דברו כפי מה שתגזור חכמתו יתברך וכבר פשטה כת מהדברים יראו במהות השדים שבהם שכלים נבדלים ותכף הבראם הרגישו במעלתם ונטו אלא הגאו' אם שחרה להם ההשתעבד לו ית' שנתקנאו במעלת האדם השלם שהוא ידוע אצלם שהיה עתיד לחיותם במדרגתם וזה אמנם היה לבחירתם שנבראו בעלי בחירה ורצון ובחרו ברע ולכן נענשו להתקיים ולהתמיד ברוע הבחירה וזה אמנם יראה מאמר נפסד בעצמו וזה שהוא ידוע שהרע והחסרות יגיע מפאת החמר והטוב והשלמות מפאת הצורה וכל שכן היות הצורה צורה שכלית שהוא מן הנמנע אצלה שתבחר ברע ובחסרון והמאמר שנבראו בעלי בחירה ורצון כאשר נבין בו טוב הרצון בשלמות והתענוג בו הוא אמר אין ספק בו ואם נבין בו היותם בעלי בחירה ושאיפשר להם לפעולת הטוב והרע הוא דבר בלתי מצוייר בחק השכל ועוד שהחטא הזה בהם לא ימלט מהיות אם בעת הבראם ואם אחר הבראם ולפי שהוא נמנע בעת הראשון שנבראו בו למה שהיגיעה לחטא היה למה שהרגישו במעלתם ובכלל למה שהחטא היה מפעל מה מהפועל עכ״פ צריך שיקדם לו הפועל בזמן ולזה מה שמחוייב שהיה החטא אחר הבריאה יחוייב אם כן שעמדו זמן בשלמות בלא חטא ולפי שהוא מבואר בהם שאין להם הפך ואין המלט מחדוש סבה להפוך רצונם אל החטא ורוע הבחירה והיה שחדוש הסבה הוא נמנע בשכל הנפרד הפשוט הוא מבואר שהחטא בהם נמנע וכ״ש לפי הנחתם שיראו ששאר השכלים יתקיימו והבוטחו מאתו יתברך בטוב הבחירה תכף הבראם שהיה ראוי שיובטחו אלו גם כן בטוב הבחירה אחר שעמדו זמן מה בלא חטא ולפי שהדברים נעלמים ושערי החקירה כמעט נעולים אין לנו לזוז מקבלת רז״ל ר״ל שאמרו שיש בהם דברים כבני אדם ודברים כמלאכי השרת ודי בזה הדרוש הו':
Altıncı Araştırma: Şedim Hakkında
Onların varlığı Tora’da ve bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, sözlerinde açıklandığı; milletler arasında yaygınlaşıp devam ettiği ve duyuyla doğrulandığı için, onlar hakkındaki inceleme iki konu üzerindedir: Ya özleri ya da varlıklarının amacı. Sebeplerini bilme konusunda elimizde bir giriş bulunmadığı için, bu konularda araştırma yolu sonradan olana bakarak önceki sebebe gitmektir; yani onlarda yaygın ve yaygın olarak bilinen şeyden hareket etmektir.
Şöyle derim: Onlar hakkında dört şey yaygın biçimde bilinmiştir. Birincisi, meydana gelen ve gelecekte olacak doğal konulara dair bilgi sahibi olmalarıdır; bu bilgi onların aracılığıyla insana ulaşır. İkincisi, onur istemeleri ve kendilerine kulluk edilmesini istemeleridir; bu hizmetler aracılığıyla razı olur ve hizmet edenin isteğine karşılık verirler. Gerçekten de “Tanrı olmayan şedim’e kurban kestiler” denmiştir; bu sanatın kitaplarında da böyle gelir. Üçüncüsü, günaha kışkırtmada kötüyü seçmeleridir; Eyov’a karşı Şeytan gibi. Sanhedrin’de geldiği üzere onlarda yalan da bulunur. Dördüncüsü, son derece kolaylıkla eylem yapmaları ve birdenbire insan kılığına bürünmeleridir. Talmud’da bu konuda gelen iyi bilinen anlatılar vardır; onları anmaya gerek yoktur.
Bu nedenle şöyle derim: Onlarda meydana gelen ve gelecekte olacak şeylere dair bilgi bulunduğuna göre, onlarda akla dayalı bir parça bulunması kaçınılmazdır. Onlarda onur isteme ve kötüyü seçme bulunduğuna göre —ki bunlar uyarıcı güçten gelen şeylerdir— eğer dört unsurdan bileşmişlerse, hafif unsurların onlarda baskın olması kaçınılmazdır. Belki de onlar ateşsel ve havaya ait parçalardan oluşmuşlardır.
Kötüyü seçmeleri de buna uygundur. Çünkü ahlakta iyilik orta yoldadır. İnsan, dört unsur bakımından dengeli mizaca sahip olduğu için iyiyi seçmeye hazır ve elverişlidir. Kızıl, dumanlı, kıskanç ve onur ile düzeye benzer şeylere yönelen mizaca sahip olanlar ise orta yoldan sapmaya daha yatkındır. Bu nedenle özü ateşsel ve havaya ait olan bu varlıkların en uç noktada bulunmaları; yani son derece kibirli, öfkeli ve kıskanç olmaları uygundur. Bundan da güçleri yettiğince insanı kışkırtmaları ve saptırmaları doğar.
Özleri hakkında tahmin ettiğim şey budur. Bu, bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, onlar hakkında söyledikleri şeye de uygundur: Onlarda insanlara benzeyen yönler ve hizmet meleklerine benzeyen yönler vardır. Buna göre varlıklarının iyiye yönelik amacı, ya insanları onlar aracılığıyla sınamak ve sınavları aracılığıyla onları yetkinleştirmektir —Eyov’un olayının sonunda olduğu gibi— ya da yüce Tanrı’nın bilgeliğinin gerektirdiği üzere, sözünü isyan edenlere karşı O’nun öfkesinin araçları olmalarıdır.
Bazı sözlerden oluşan bir görüş yayılmıştır. Buna göre şedim’in özü, onların ayrık akıllar olmalarıdır. Yaratılır yaratılmaz derecelerini fark etmiş ve gurura yönelmişlerdir; ya da O’na, yüce olsun, kulluk etmek onlara ağır gelmiş; yahut kendi derecelerinde yaşamaya aday olduğunu bildikleri yetkin insanın derecesini kıskanmışlardır. Bu da onların seçim ve irade sahibi yaratılmış olmaları sebebiyle olmuştur. Kötüyü seçmişler; bu yüzden kötü seçimde kalıp devam etmekle cezalandırılmışlardır.
Fakat bu söz kendi içinde bozuk görünür. Çünkü kötülüğün ve eksikliğin madde yönünden; iyiliğin ve yetkinliğin ise biçim yönünden geldiği bilinir. Hele bu biçim akla dayalı bir biçim olunca, onun kötüyü ve eksikliği seçmesi olanaksızdır.
“Seçim ve irade sahibi yaratıldılar” sözüyle kastedilen, yetkinlikte ve ondan alınan hazda iradenin iyi olmasıysa, bunda hiçbir şüphe yoktur. Fakat bununla onların seçim sahibi oldukları, iyilik ve kötülük eylemini yapmalarının olanaklı olduğu kastediliyorsa, bu akıl hakkında düşünülemeyen bir şeydir.
Ayrıca bu günah ya yaratıldıkları anda ya da yaratıldıktan sonra olmuştur. Yaratıldıkları ilk anda olması olanaksızdır. Çünkü günaha ulaşmaları, derecelerini fark etmeleri sebebiyledir. Genel olarak günah her durumda etkenden gelen bir eylemdir; eylemin ise zaman bakımından ondan önce gelmesi gerekir. Bu nedenle günahın yaratılıştan sonra olması zorunludur. Öyleyse onlar bir süre günahsız ve yetkin durumda kalmış olmalıdır. Onlarda karşıt bulunmadığı açık olduğuna göre, iradelerini günaha ve kötü seçime çevirecek yeni bir sebep meydana gelmesi kaçınılmaz olur. Fakat basit ayrık akılda yeni bir sebebin meydana gelmesi olanaksızdır. Bu nedenle onlarda günahın olanaksız olduğu açıktır.
Hele onların kendi varsayımlarına göre, diğer akılların varlıklarını sürdürdükleri ve yaratılır yaratılmaz yüce Tanrı tarafından iyi seçim konusunda güvence altına alındıkları düşünülürse, bu varlıkların da bir süre günahsız kaldıktan sonra iyi seçim konusunda güvence altına alınmaları gerekirdi.
Bu konular gizli olduğuna ve araştırma kapıları neredeyse kapalı bulunduğuna göre, bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, geleneklerinden ayrılmamamız gerekir. Yani onların söylediği şeye bağlı kalmalıyız: Şedim’de insanlara benzeyen şeyler ve hizmet meleklerine benzeyen şeyler vardır. Altıncı araştırma için bu kadarı yeterlidir.
הדרוש הששי בשדים: ולפי שמציאותם מבואר בתורה ובדברי רז״ל עם שנתפרסם ונמשך באומות ונתאמת אצל החוש הנה העיון בהם בשני עניינים אם במהותם או בתכלית מציאותם ולפי שאין לנו מבוא בידיעה בסבותיהם הנה דרך החקירה בעניינים אלו מן המאוחר אל הקודם והוא הנמשך והמפורסם בהם ואומר שמה שנתפרסם בהם ד׳ עניינים הא' ידיעה בעניינים ההוים והעתידים הטבעיים למה שבאמצעותם תגיע הידיעה לאדם הב׳ בקשת הכבוד וההשתעבד להם שבאמצעות העבודות יתרצו ויעתרו לבקשת העובד כאמרו יזבחו לשדים לא אלוה וכמו שבא בספרי המלאכה ההיא הג' בחירת הרע במה ההסתה לחטוא כמו השטן לאיוב והכזב הנמצא בהם כמו שבא בסנהדרין. הד' שיפעלו בתכלית הקלות ויתלבשו באנושות בפתע כמו שנתפרסם במעשים באו בתלמוד בזה אין צורך לזוכרם ולזה אומר כי למה שלהם ידיעה בדברים ההוים והעתידים אין המלט מהיות בהם חלק שכלי ולמה שנמצא בהם בקשת הכבוד והבחירה אל הרע שהם דברים בהם נמשכים מהכח המתעורר הנה אין המלט מהיות היסודות הקלים גוברים בהם אם היה שיורכבו מהד׳ יסודות ואולי שהם מחלקים אישיים ואויריים והנה יסכים בזה הבחיר' אל הרע כי למה שהתפאר שהטוב במדות המצוע הנה אם היה האדם השוה המזג מארבע יסודותיו ומוכן ונאות לבחור בטוב והיו האדומיים בהם בעשנים וקנאים והדומים אל הכבוד והמעלה יותר ראוי לעוותם מן המצוע ולזה היו אלה שיסודם אישיות ואויריות שהם בקצה האחרון ראוי להיותם בתכלית הגאוה והכעס והקנאה עד שיגיע ממנה להסית ולהדיח האדם כפי מה שאיפשר לו וזהו מה שאשער במהותם והוא מסכים אל מה שאחז״ל בהם שיש בהם עניינים כבני אדם ועניינים במלאכי השרת ולפי זה יהיה תכלית מציאותם אל הטוב הוא אם לנסות בהם בני אדם ולשומם שלמים באמצעות נסיונם כאשר קרה לאיוב בסוף עניינו ואם להיותם כלי מפצו לממרים דברו כפי מה שתגזור חכמתו יתברך וכבר פשטה כת מהדברים יראו במהות השדים שבהם שכלים נבדלים ותכף הבראם הרגישו במעלתם ונטו אלא הגאו' אם שחרה להם ההשתעבד לו ית' שנתקנאו במעלת האדם השלם שהוא ידוע אצלם שהיה עתיד לחיותם במדרגתם וזה אמנם היה לבחירתם שנבראו בעלי בחירה ורצון ובחרו ברע ולכן נענשו להתקיים ולהתמיד ברוע הבחירה וזה אמנם יראה מאמר נפסד בעצמו וזה שהוא ידוע שהרע והחסרות יגיע מפאת החמר והטוב והשלמות מפאת הצורה וכל שכן היות הצורה צורה שכלית שהוא מן הנמנע אצלה שתבחר ברע ובחסרון והמאמר שנבראו בעלי בחירה ורצון כאשר נבין בו טוב הרצון בשלמות והתענוג בו הוא אמר אין ספק בו ואם נבין בו היותם בעלי בחירה ושאיפשר להם לפעולת הטוב והרע הוא דבר בלתי מצוייר בחק השכל ועוד שהחטא הזה בהם לא ימלט מהיות אם בעת הבראם ואם אחר הבראם ולפי שהוא נמנע בעת הראשון שנבראו בו למה שהיגיעה לחטא היה למה שהרגישו במעלתם ובכלל למה שהחטא היה מפעל מה מהפועל עכ״פ צריך שיקדם לו הפועל בזמן ולזה מה שמחוייב שהיה החטא אחר הבריאה יחוייב אם כן שעמדו זמן בשלמות בלא חטא ולפי שהוא מבואר בהם שאין להם הפך ואין המלט מחדוש סבה להפוך רצונם אל החטא ורוע הבחירה והיה שחדוש הסבה הוא נמנע בשכל הנפרד הפשוט הוא מבואר שהחטא בהם נמנע וכ״ש לפי הנחתם שיראו ששאר השכלים יתקיימו והבוטחו מאתו יתברך בטוב הבחירה תכף הבראם שהיה ראוי שיובטחו אלו גם כן בטוב הבחירה אחר שעמדו זמן מה בלא חטא ולפי שהדברים נעלמים ושערי החקירה כמעט נעולים אין לנו לזוז מקבלת רז״ל ר״ל שאמרו שיש בהם דברים כבני אדם ודברים כמלאכי השרת ודי בזה הדרוש הו':
Altıncı Araştırma: Şedim Hakkında Onların varlığı Tora’da ve bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, sözlerinde açıklandığı; milletler arasında yaygınlaşıp devam ettiği ve duyuyla doğrulandığı için, onlar hakkındaki inceleme iki konu üzerindedir: Ya özleri ya da varlıklarının amacı. Sebeplerini bilme konusunda elimizde bir giriş bulunmadığı için, bu konularda araştırma yolu sonradan olana bakarak önceki sebebe gitmektir; yani onlarda yaygın ve yaygın olarak bilinen şeyden hareket etmektir. Şöyle derim: Onlar hakkında dört şey yaygın biçimde bilinmiştir. Birincisi, meydana gelen ve gelecekte olacak doğal konulara dair bilgi sahibi olmalarıdır; bu bilgi onların aracılığıyla insana ulaşır. İkincisi, onur istemeleri ve kendilerine kulluk edilmesini istemeleridir; bu hizmetler aracılığıyla razı olur ve hizmet edenin isteğine karşılık verirler. Gerçekten de “Tanrı olmayan şedim’e kurban kestiler” denmiştir; bu sanatın kitaplarında da böyle gelir. Üçüncüsü, günaha kışkırtmada kötüyü seçmeleridir; Eyov’a karşı Şeytan gibi. Sanhedrin’de geldiği üzere onlarda yalan da bulunur. Dördüncüsü, son derece kolaylıkla eylem yapmaları ve birdenbire insan kılığına bürünmeleridir. Talmud’da bu konuda gelen iyi bilinen anlatılar vardır; onları anmaya gerek yoktur. Bu nedenle şöyle derim: Onlarda meydana gelen ve gelecekte olacak şeylere dair bilgi bulunduğuna göre, onlarda akla dayalı bir parça bulunması kaçınılmazdır. Onlarda onur isteme ve kötüyü seçme bulunduğuna göre —ki bunlar uyarıcı güçten gelen şeylerdir— eğer dört unsurdan bileşmişlerse, hafif unsurların onlarda baskın olması kaçınılmazdır. Belki de onlar ateşsel ve havaya ait parçalardan oluşmuşlardır. Kötüyü seçmeleri de buna uygundur. Çünkü ahlakta iyilik orta yoldadır. İnsan, dört unsur bakımından dengeli mizaca sahip olduğu için iyiyi seçmeye hazır ve elverişlidir. Kızıl, dumanlı, kıskanç ve onur ile düzeye benzer şeylere yönelen mizaca sahip olanlar ise orta yoldan sapmaya daha yatkındır. Bu nedenle özü ateşsel ve havaya ait olan bu varlıkların en uç noktada bulunmaları; yani son derece kibirli, öfkeli ve kıskanç olmaları uygundur. Bundan da güçleri yettiğince insanı kışkırtmaları ve saptırmaları doğar. Özleri hakkında tahmin ettiğim şey budur. Bu, bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, onlar hakkında söyledikleri şeye de uygundur: Onlarda insanlara benzeyen yönler ve hizmet meleklerine benzeyen yönler vardır. Buna göre varlıklarının iyiye yönelik amacı, ya insanları onlar aracılığıyla sınamak ve sınavları aracılığıyla onları yetkinleştirmektir —Eyov’un olayının sonunda olduğu gibi— ya da yüce Tanrı’nın bilgeliğinin gerektirdiği üzere, sözünü isyan edenlere karşı O’nun öfkesinin araçları olmalarıdır. Bazı sözlerden oluşan bir görüş yayılmıştır. Buna göre şedim’in özü, onların ayrık akıllar olmalarıdır. Yaratılır yaratılmaz derecelerini fark etmiş ve gurura yönelmişlerdir; ya da O’na, yüce olsun, kulluk etmek onlara ağır gelmiş; yahut kendi derecelerinde yaşamaya aday olduğunu bildikleri yetkin insanın derecesini kıskanmışlardır. Bu da onların seçim ve irade sahibi yaratılmış olmaları sebebiyle olmuştur. Kötüyü seçmişler; bu yüzden kötü seçimde kalıp devam etmekle cezalandırılmışlardır. Fakat bu söz kendi içinde bozuk görünür. Çünkü kötülüğün ve eksikliğin madde yönünden; iyiliğin ve yetkinliğin ise biçim yönünden geldiği bilinir. Hele bu biçim akla dayalı bir biçim olunca, onun kötüyü ve eksikliği seçmesi olanaksızdır. “Seçim ve irade sahibi yaratıldılar” sözüyle kastedilen, yetkinlikte ve ondan alınan hazda iradenin iyi olmasıysa, bunda hiçbir şüphe yoktur. Fakat bununla onların seçim sahibi oldukları, iyilik ve kötülük eylemini yapmalarının olanaklı olduğu kastediliyorsa, bu akıl hakkında düşünülemeyen bir şeydir. Ayrıca bu günah ya yaratıldıkları anda ya da yaratıldıktan sonra olmuştur. Yaratıldıkları ilk anda olması olanaksızdır. Çünkü günaha ulaşmaları, derecelerini fark etmeleri sebebiyledir. Genel olarak günah her durumda etkenden gelen bir eylemdir; eylemin ise zaman bakımından ondan önce gelmesi gerekir. Bu nedenle günahın yaratılıştan sonra olması zorunludur. Öyleyse onlar bir süre günahsız ve yetkin durumda kalmış olmalıdır. Onlarda karşıt bulunmadığı açık olduğuna göre, iradelerini günaha ve kötü seçime çevirecek yeni bir sebep meydana gelmesi kaçınılmaz olur. Fakat basit ayrık akılda yeni bir sebebin meydana gelmesi olanaksızdır. Bu nedenle onlarda günahın olanaksız olduğu açıktır. Hele onların kendi varsayımlarına göre, diğer akılların varlıklarını sürdürdükleri ve yaratılır yaratılmaz yüce Tanrı tarafından iyi seçim konusunda güvence altına alındıkları düşünülürse, bu varlıkların da bir süre günahsız kaldıktan sonra iyi seçim konusunda güvence altına alınmaları gerekirdi. Bu konular gizli olduğuna ve araştırma kapıları neredeyse kapalı bulunduğuna göre, bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, geleneklerinden ayrılmamamız gerekir. Yani onların söylediği şeye bağlı kalmalıyız: Şedim’de insanlara benzeyen şeyler ve hizmet meleklerine benzeyen şeyler vardır. Altıncı araştırma için bu kadarı yeterlidir.